<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.2 20120330//EN" "http://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.2/JATS-journalpublishing1.dtd">
<!--<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="article.xsl"?>-->
<article article-type="research-article" dtd-version="1.2" xml:lang="fr" xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id journal-id-type="issn">1564-9121</journal-id>
<journal-title-group>
<journal-title>Revue internationale du Travail</journal-title>
</journal-title-group>
<issn pub-type="epub">1564-9121</issn>
<publisher>
<publisher-name>Open Library of Humanities</publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id pub-id-type="doi">10.16995/ilrf.23783</article-id>
<article-categories>
<subj-group>
<subject>Article</subject>
</subj-group>
</article-categories>
<title-group>
<article-title>L&#8217;impact de l&#8217;automatisation sur l&#8217;emploi pendant les p&#233;riodes de contraction et d&#8217;expansion de l&#8217;&#233;conomie: une &#233;tude de la loi Okun</article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author" corresp="yes">
<contrib-id contrib-id-type="orcid">https://orcid.org/0000-0003-3963-9162</contrib-id>
<name>
<surname>Brzozowski</surname>
<given-names>Micha&#322;</given-names>
</name>
<email>brzozowski@wne.uw.edu.pl</email>
<xref ref-type="aff" rid="aff-1">1</xref>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<contrib-id contrib-id-type="orcid">https://orcid.org/0000-0002-8717-4542</contrib-id>
<name>
<surname>Siwi&#324;ska-Gorzelak</surname>
<given-names>Joanna</given-names>
</name>
<email>siwinska@wne.uw.edu.pl</email>
<xref ref-type="aff" rid="aff-1">1</xref>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="aff-1"><label>1</label>Universit&#233; de Varsovie, facult&#233; de sciences &#233;conomiques</aff>
<pub-date publication-format="electronic" date-type="pub" iso-8601-date="2025-11-17">
<day>17</day>
<month>11</month>
<year>2025</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="collection">
<year>2025</year>
</pub-date>
<volume>164</volume>
<issue>4</issue>
<fpage>1</fpage>
<lpage>23</lpage>
<permissions>
<copyright-statement>&#x00A9; Auteur(s), 2025. Compilation et traduction des articles. &#x00A9; Organisation internationale du Travail, 2025</copyright-statement>
<copyright-year>2025</copyright-year>
<license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/">
<license-p>Cet article est en libre acc&#232;s, distribu&#233; selon les termes de la Licence Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0), qui permet une utilisation, distribution et reproduction sans restriction sur tout support, &#224; condition que l&#8217;auteur original et la source soient cr&#233;dit&#233;s. Voir <uri xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/">http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/</uri>. Les articles de la <italic>Revue</italic> sont index&#233;s dans <uri xlink:href="https://labordoc.ilo.org/discovery/search?vid=41ILO_INST:41ILO_V2&amp;lang=fr">Labordoc</uri>, la base de donn&#233;es bibliographique du Bureau international du Travail. Pour un compl&#233;ment d&#8217;information sur l&#8217;OIT et ses publications, veuillez consulter le site de l&#8217;Organisation, &#224; l&#8217;adresse <uri xlink:href="https://www.ilo.org">www.ilo.org</uri>.</license-p>
</license>
</permissions>
<self-uri xlink:href="https://fr.ilr-rit.org/articles/10.16995/ilrf.23783/"/>
<abstract>
<p>Les auteurs examinent l&#8217;impact de la robotisation sur la corr&#233;lation &#224; court terme entre emploi et production en s&#8217;appuyant sur des donn&#233;es de panel relatives &#224; 35 pays de l&#8217;OCDE au cours de la p&#233;riode 1996-2020. Leurs r&#233;sultats empiriques, valid&#233;s par une s&#233;rie de tests de robustesse, montrent syst&#233;matiquement que l&#8217;automatisation contribue &#224; la pr&#233;servation de l&#8217;emploi pendant les r&#233;cessions, parce qu&#8217;elle att&#233;nue la hausse du ch&#244;mage quand l&#8217;activit&#233; se contracte. Ces r&#233;sultats remettent ainsi en cause l&#8217;id&#233;e commun&#233;ment avanc&#233;e concernant l&#8217;impact n&#233;gatif de l&#8217;automatisation sur l&#8217;emploi. Par ailleurs, ils ne confirment pas que l&#8217;automatisation explique les reprises sans emplois.</p>
</abstract>
<kwd-group>
<kwd>loi d&#8217;Okun</kwd>
<kwd>r&#233;cessions non destructrices d&#8217;emplois</kwd>
<kwd>croissance sans emplois</kwd>
<kwd>automatisation</kwd>
<kwd>robotisation</kwd>
<kwd>ch&#244;mage</kwd>
<kwd>croissance &#233;conomique</kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front>
<body>
<p>Les articles paraissant dans la <italic>Revue internationale du Travail</italic> n&#8217;engagent que leurs auteurs, de m&#234;me que les d&#233;signations territoriales qui y sont utilis&#233;es, et leur publication ne signifie pas que l&#8217;OIT souscrit aux opinions qui y sont exprim&#233;es.</p>
<p>Titre original: &#171;<italic>Exploring the Impact of Automation on Employment during Expansions and Contractions: An Examination of Okun&#8217;s Law</italic>&#187; (<italic>International Labour Review</italic>, vol. 164 n&#176; 4. Traduit par Isabelle Croix. &#201;galement disponible en espagnol (<italic>Revista Internacional del Trabajo</italic>, vol. 144, n&#176; 4.</p>
<p><styled-content style="margin-top:3.3em;margin-bottom:0.3em;border-bottom:5px solid;width:120%;">&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;</styled-content></p>
<sec>
<title>1. Introduction</title>
<p>La loi d&#8217;Okun &#8211; selon laquelle il existe &#224; court terme une corr&#233;lation n&#233;gative entre production et ch&#244;mage &#8211; occupe une large place dans la th&#233;orie macro&#233;conomique, l&#8217;enseignement de l&#8217;&#233;conomie et l&#8217;analyse des politiques. Une vaste litt&#233;rature empirique a &#233;t&#233; consacr&#233;e &#224; sa pertinence pratique, par exemple les r&#233;cents travaux de Ball <italic>et al</italic>. (<xref ref-type="bibr" rid="B15">2019</xref>), Ball, Leigh et Loungani (<xref ref-type="bibr" rid="B16">2017</xref>), An <italic>et al</italic>. (<xref ref-type="bibr" rid="B9">2019</xref>), Aguiar-Conraria, Martins et Soares (<xref ref-type="bibr" rid="B8">2020</xref>), Grant (<xref ref-type="bibr" rid="B45">2018</xref>) et Farole, Ferro et Gutierrez (<xref ref-type="bibr" rid="B36">2017</xref>). Ces travaux confirment g&#233;n&#233;ralement la validit&#233; empirique de la loi, mais leurs auteurs constatent aussi que le coefficient d&#8217;Okun varie de fa&#231;on significative, variations qui demeurent en majeure partie inexpliqu&#233;es (<xref ref-type="bibr" rid="B15">Ball <italic>et al</italic>., 2019</xref>). Ces disparit&#233;s existent entre pays, secteurs, p&#233;riodes et cat&#233;gories d&#233;mographiques de travailleurs.</p>
<p>L&#8217;automatisation est un d&#233;terminant essentiel du coefficient d&#8217;Okun en raison de sa forte incidence sur la demande de main-d&#8217;&#339;uvre, la structure de l&#8217;emploi et la productivit&#233; des entreprises (<xref ref-type="bibr" rid="B44">Graetz et Michaels, 2018</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B1">Acemoglu et Autor, 2011</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B42">Goos, Manning et Salomons, 2009</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B13">Autor, Levy et Murnane, 2003</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B2">Acemoglu, Koster et Ozgen, 2023</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B26">Chung et Lee, 2023</xref>). Si l&#8217;impact des nouvelles technologies num&#233;riques sur le march&#233; du travail est &#233;tabli, le lien entre la robotisation et la corr&#233;lation &#224; court terme entre production et ch&#244;mage n&#8217;a pas fait l&#8217;objet d&#8217;&#233;tudes syst&#233;matiques. C&#8217;est cette lacune que nous entendons combler ici.</p>
<p>Notre &#233;tude est une &#233;valuation empirique de l&#8217;incidence de la robotisation sur la corr&#233;lation &#224; court terme entre production et emploi (ou ch&#244;mage)<xref ref-type="fn" rid="n1">1</xref>. Sa premi&#232;re contribution &#224; la recherche r&#233;side dans le fait qu&#8217;elle fournit un ensemble coh&#233;rent de donn&#233;es empiriques, valid&#233;es par une s&#233;rie de tests de robustesse, mettant en lumi&#232;re l&#8217;impact tangible de la robotisation sur le coefficient d&#8217;Okun dans les pays d&#233;velopp&#233;s. Nous montrons que les robots affaiblissent ce coefficient en particulier en p&#233;riode de ralentissement de l&#8217;activit&#233; &#233;conomique. Pour corriger l&#8217;endog&#233;n&#233;it&#233; entre l&#8217;automatisation et les dynamiques du march&#233; du travail, nous faisons appel &#224; une m&#233;thode d&#8217;estimation par variables instrumentales en veillant &#224; utiliser une diversit&#233; d&#8217;instruments et plusieurs estimateurs pour garantir la robustesse de nos r&#233;sultats.</p>
<p>Nos constatations permettent de tirer d&#8217;importants enseignements pour l&#8217;action publique. Elles montrent que les politiques budg&#233;taires et mon&#233;taires qui visent &#224; stabiliser la production n&#8217;ont pas le m&#234;me effet sur l&#8217;emploi selon le degr&#233; de robotisation du pays. Elles r&#233;v&#232;lent aussi que la robotisation contribue &#224; &#233;viter les destructions d&#8217;emplois pendant les r&#233;cessions, remettant ainsi en cause la th&#232;se commun&#233;ment avanc&#233;e selon laquelle elle entra&#238;nerait une d&#233;gradation de la situation du march&#233; du travail. &#192; notre connaissance, notre &#233;tude est la premi&#232;re &#224; fournir ce type d&#8217;informations.</p>
<p>Notre article est structur&#233; comme suit. Dans la deuxi&#232;me partie, nous proposons une revue de la litt&#233;rature et formulons notre hypoth&#232;se. La troisi&#232;me partie d&#233;crit notre travail empirique &#8211; nos donn&#233;es, notre m&#233;thodologie et nos r&#233;sultats &#8211;, tandis que la quatri&#232;me pr&#233;sente une synth&#232;se de nos constatations et livre quelques conclusions.</p>
</sec>
<sec>
<title>2. Revue de la litt&#233;rature et hypoth&#232;ses</title>
<p>La loi d&#8217;Okun occupe une place de choix dans la litt&#233;rature macro&#233;conomique et dans l&#8217;analyse des politiques. Les travaux empiriques confirment qu&#8217;&#224; court terme il existe une relation n&#233;gative significative entre production et ch&#244;mage. Ils divergent cependant concernant l&#8217;ampleur du coefficient d&#8217;Okun et sa stabilit&#233; dans le temps, entre pays et entre secteurs d&#8217;activit&#233; (<xref ref-type="bibr" rid="B9">An <italic>et al</italic>., 2019</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B15">Ball <italic>et al</italic>., 2019</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B16">Ball, Leigh, et Loungani, 2017</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B45">Grant, 2018</xref>). De r&#233;centes &#233;tudes mettent en &#233;vidence un large &#233;ventail de facteurs susceptibles de modifier cette corr&#233;lation &#224; court terme, parmi lesquels le ch&#244;mage moyen, le produit int&#233;rieur brut (PIB) par habitant, la d&#233;mographie et la l&#233;gislation sur la protection de l&#8217;emploi (<xref ref-type="bibr" rid="B15">Ball <italic>et al</italic>., 2019</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B10">An, Bluedorn et Ciminelli, 2021</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B8">Aguiar-Conraria, Martins et Soares, 2020</xref>). Il est de surcro&#238;t &#233;tabli que le coefficient d&#8217;Okun varie au fil du temps et en fonction de la position dans le cycle &#233;conomique (<xref ref-type="bibr" rid="B20">Berger, Everaert et Vierke, 2016</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B45">Grant, 2018</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B8">Aguiar-Conraria, Martins et Soares, 2020</xref>). Autrement dit, il peut fluctuer, et son ampleur est sensible &#224; l&#8217;&#233;volution des variations structurelles et conjoncturelles.</p>
<p>L&#8217;impact de l&#8217;automatisation sur ce coefficient est un sujet important, mais absent des discussions sur la loi d&#8217;Okun. Les nouvelles technologies telles que la robotisation exercent une forte influence sur le march&#233; du travail et la productivit&#233; des entreprises, et modifient probablement le lien &#224; court terme entre production et emploi (ou ch&#244;mage). M&#234;me si les premi&#232;res pr&#233;visions, qui pronostiquaient des destructions d&#8217;emplois massives sous l&#8217;effet de l&#8217;automatisation (<xref ref-type="bibr" rid="B23">Brynjolfsson et McAfee, 2014</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B39">Frey et Osborne, 2017</xref>) semblent aujourd&#8217;hui trop pessimistes, il ne fait aucun doute que les technologies de l&#8217;information, l&#8217;automatisation et la num&#233;risation transforment radicalement les march&#233;s du travail. La modification de la structure de la demande de main-d&#8217;&#339;uvre fait partie des plus &#233;videntes de ces transformations, les technologies ex&#233;cutant des t&#226;ches qui l&#8217;&#233;taient auparavant par des travailleurs humains et provoquant au passage une s&#233;rie d&#8217;ajustements suppl&#233;mentaires. Il en r&#233;sulte une &#233;volution de la demande de main-d&#8217;&#339;uvre, qui touche en particulier les personnes dot&#233;es de comp&#233;tences sp&#233;cifiques. Cette situation est &#224; l&#8217;origine d&#8217;un vaste corpus d&#8217;&#233;tudes sur la notion de progr&#232;s technologique biais&#233; touchant davantage les t&#226;ches routini&#232;res. L&#8217;id&#233;e qui sous-tend cette notion est que les technologies modernes, dont la robotisation, remplacent l&#8217;humain pour l&#8217;ex&#233;cution de t&#226;ches qui sont routini&#232;res et facilement codifiables, sans pour autant &#234;tre n&#233;cessairement simples. Elles contribuent ainsi &#224; la diminution observ&#233;e du nombre d&#8217;emplois r&#233;p&#233;titifs et routiniers, manuels mais aussi cognitifs, et &#224; une hausse simultan&#233;e de la demande de main-d&#8217;&#339;uvre susceptible d&#8217;occuper des emplois non routiniers qualifi&#233;s, ou des emplois simples et manuels (<xref ref-type="bibr" rid="B13">Autor, Levy et Murnane, 2003</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B12">Autor et Dorn, 2013</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B31">Dao <italic>et al</italic>., 2017</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B14">Autor et Salomons, 2018</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B68">Vivarelli, 2014</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B4">Acemoglu et Restrepo, 2019</xref>). Beaucoup de postes consistant en t&#226;ches routini&#232;res automatisables se situent au milieu de l&#8217;&#233;chelle du revenu d&#8217;activit&#233;, tandis que les emplois non routiniers sont souvent occup&#233;s par des travailleurs tr&#232;s qualifi&#233;s &#8211; dans le cas des t&#226;ches cognitives &#8211; ou peu qualifi&#233;s et mal r&#233;mun&#233;r&#233;s &#8211; dans le cas des t&#226;ches non routini&#232;res manuelles. Le progr&#232;s technologique biais&#233; entra&#238;ne donc une polarisation du march&#233; du travail, observ&#233;e depuis plus de quarante ans aux &#201;tats-Unis et dans d&#8217;autres pays d&#233;velopp&#233;s (<xref ref-type="bibr" rid="B12">Autor et Dorn, 2013</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B28">Cortes <italic>et al</italic>., 2020</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B42">Goos, Manning et Salomons, 2009</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B33">de Vries <italic>et al</italic>., 2020</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B4">Acemoglu et Restrepo, 2019</xref>). Ces transformations ont des cons&#233;quences sur la capacit&#233; des march&#233;s du travail &#224; r&#233;agir &#224; divers chocs (<xref ref-type="bibr" rid="B35">Ebeke et Eklou, 2023</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B53">Lin et Weise, 2019</xref>). Pourtant, comme soulign&#233; plus haut, l&#8217;incidence de la robotisation sur la sensibilit&#233; de l&#8217;emploi ou du ch&#244;mage aux &#233;carts de la production par rapport &#224; son potentiel n&#8217;a pour l&#8217;heure pas &#233;t&#233; analys&#233;e par les chercheurs.</p>
<p>Dans cet article, nous postulons que la progression de l&#8217;adoption des technologies par les pays et le ph&#233;nom&#232;ne de progr&#232;s technologique biais&#233; touchant les t&#226;ches routini&#232;res, de m&#234;me que l&#8217;impact de la robotisation sur les processus de production et la productivit&#233; des entreprises, modifient et att&#233;nuent probablement la r&#233;action conjoncturelle du ch&#244;mage &#224; des fluctuations temporaires de la production, et ce pour quatre raisons principales.</p>
<p>Premi&#232;rement, la diminution de la proportion d&#8217;emplois routiniers moyennement qualifi&#233;s imputable au progr&#232;s technologique biais&#233; pourrait avoir des r&#233;percussions sur la sensibilit&#233; conjoncturelle de l&#8217;emploi aux variations de la production, en particulier en phase de r&#233;cession. Selon la th&#232;se de Schumpeter sur le fait que les r&#233;cessions auraient un &#171;effet de nettoyage&#187; (<xref ref-type="bibr" rid="B6">Aghion et Howitt, 1992</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B7">Aghion et Saint-Paul, 1998</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B25">Caballero et Hammour, 1994</xref>), les crises &#233;conomiques acc&#233;l&#232;rent le processus de progr&#232;s technologique biais&#233; (<xref ref-type="bibr" rid="B48">Hershbein et Kahn, 2018</xref>). Les travaux empiriques montrent syst&#233;matiquement que, pendant les r&#233;cessions aux &#201;tats-Unis et dans d&#8217;autres pays d&#233;velopp&#233;s, les reculs de l&#8217;emploi les plus forts ont touch&#233; les emplois routiniers (<xref ref-type="bibr" rid="B49">Jaimovich et Siu, 2020</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B38">Foote et Ryan, 2014</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B11">Anghel, de la Rica et Lacuesta, 2013</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B67">Verdugo et All&#232;gre, 2020</xref>). &#201;tant donn&#233; que le taux plus &#233;lev&#233; de robotisation dans les pays d&#233;velopp&#233;s est associ&#233; &#224; une proportion plus faible d&#8217;emplois routiniers sensibles &#224; la conjoncture (<xref ref-type="bibr" rid="B33">de Vries <italic>et al</italic>., 2020</xref>), nous postulons que, toutes choses &#233;gales par ailleurs, un taux de robotisation plus &#233;lev&#233; va de pair avec une moindre sensibilit&#233; conjoncturelle de l&#8217;emploi aux fluctuations de la production. Cet effet est probablement plus marqu&#233; pendant les r&#233;cessions.</p>
<p>Deuxi&#232;mement, la th&#232;se selon laquelle le progr&#232;s technologique biais&#233; s&#8217;accompagnerait d&#8217;un affaiblissement des fluctuations conjoncturelles de l&#8217;emploi est valid&#233;e par l&#8217;existence de la corr&#233;lation entre ce progr&#232;s asym&#233;trique et la hausse de la demande de travailleurs qualifi&#233;s en mesure d&#8217;ex&#233;cuter des t&#226;ches non routini&#232;res en compl&#233;ment des technologies (<xref ref-type="bibr" rid="B1">Acemoglu et Autor, 2011</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B66">Tang, Huang et Liu, 2021</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B68">Vivarelli, 2014</xref>, <xref ref-type="bibr" rid="B2">Acemoglu, Koster et Ozgen, 2023</xref>). Comme le montre la recherche, les comp&#233;tences et la qualification de la main-d&#8217;&#339;uvre jouent un r&#244;le d&#233;terminant dans la r&#233;ussite des usines innovantes, les p&#233;nuries de personnel qualifi&#233; constituant un obstacle majeur &#224; une adoption r&#233;ussie des nouvelles technologies (<xref ref-type="bibr" rid="B50">Kamble, Gunasekaran et Sharma, 2018</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B61">Raj <italic>et al</italic>., 2020</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B40">Gal <italic>et al</italic>., 2019</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B18">Ballestar <italic>et al</italic>., 2022</xref>). Les travailleurs form&#233;s et qualifi&#233;s sont donc cens&#233;s constituer les principales ressources des entreprises modernes (<xref ref-type="bibr" rid="B64">Riley, Michael et Mahoney, 2017</xref>). D&#232;s lors, les employeurs pourraient h&#233;siter &#224; s&#8217;en s&#233;parer pendant les r&#233;cessions, d&#8217;o&#249; une plus grande stabilit&#233; professionnelle<xref ref-type="fn" rid="n2">2</xref>. En cons&#233;quence, outre que la diminution des t&#226;ches routini&#232;res moyennement qualifi&#233;es contribue &#224; une plus grande stabilit&#233; de l&#8217;emploi en pr&#233;sence d&#8217;un taux de robotisation plus &#233;lev&#233;, une augmentation du nombre de travailleurs qualifi&#233;s ex&#233;cutant des t&#226;ches non routini&#232;res et de leur importance renforce cette stabilit&#233;.</p>
<p>Damiani, Pompei et Kleinknecht (<xref ref-type="bibr" rid="B30">2023</xref>) fournissent des &#233;l&#233;ments int&#233;ressants qui corroborent cette hypoth&#232;se tout en la nuan&#231;ant. Les auteurs constatent que, dans les secteurs dans lesquels les entreprises ont des structures et des processus de production sophistiqu&#233;s, d&#233;pendant de connaissances internes, la robotisation r&#233;duit le recours aux contrats temporaires, surtout parmi les travailleurs tr&#232;s qualifi&#233;s. L&#8217;anciennet&#233; des salari&#233;s est un atout pour l&#8217;employeur, parce que les comp&#233;tences en innovation reposent sur des savoirs internes &#224; l&#8217;entreprise, lesquels englobent ceux du salari&#233;, souvent tacites. Ce sch&#233;ma n&#8217;est en revanche pas observ&#233; dans les secteurs o&#249; les processus de production sont nettement moins complexes et d&#233;pendent davantage de connaissances ext&#233;rieures &#224; l&#8217;entreprise. Dans ces secteurs, le recours aux robots est associ&#233; &#224; une hausse du nombre de postes temporaires. L&#8217;impact du taux de robotisation n&#8217;est donc pas homog&#232;ne: il varie en fonction de la complexit&#233; de la structure de l&#8217;entreprise et des processus de production. Damiani, Pompei et Kleinknecht (<xref ref-type="bibr" rid="B30">2023</xref>) soulignent n&#233;anmoins que la robotisation est nettement plus forte dans les secteurs o&#249; la structure et les processus de production sont complexes et que son impact positif sur la stabilit&#233; de l&#8217;emploi l&#8217;emporte. Dauth <italic>et al</italic>. (<xref ref-type="bibr" rid="B32">2017</xref>) confirment ce r&#233;sultat dans le cas du secteur manufacturier allemand.</p>
<p>Troisi&#232;mement, assurer la stabilit&#233; de l&#8217;emploi en p&#233;riode de r&#233;cession est plus facile pour les entreprises en bonne sant&#233; financi&#232;re, comme le constatent B&#228;urle, Lein et Steiner (<xref ref-type="bibr" rid="B19">2021</xref>), par exemple. Or, bon nombre d&#8217;&#233;tudes montrent que, comparativement aux entreprises qui n&#8217;ont pas recours aux robots, celles qui en utilisent se caract&#233;risent par des niveaux plus &#233;lev&#233;s de valeur ajout&#233;e, de productivit&#233;, de chiffre d&#8217;affaires par travailleur et d&#8217;emploi (<xref ref-type="bibr" rid="B3">Acemoglu, Lelarge et Restrepo, 2020</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B2">Acemoglu, Koster et Ozgen, 2023</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B51">Koch, Manuylov et Smolka, 2021</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B22">Bonfiglioli <italic>et al</italic>., 2022</xref>). Autre enseignement de la recherche: les entreprises qui utilisent les technologies de l&#8217;information et de la communication (TIC) num&#233;riques sont plus r&#233;silientes aux crises. Ainsi, Copestake, Estefania-Flores et Furceri (<xref ref-type="bibr" rid="B27">2022</xref>) et Crivelli, Furceri et Toujas-Bernate (<xref ref-type="bibr" rid="B29">2012</xref>) s&#8217;appuient sur des donn&#233;es se rapportant &#224; plus de 20 000 entreprises r&#233;parties dans 74 pays et r&#233;v&#232;lent que le chiffre d&#8217;affaires des entreprises o&#249; le num&#233;rique occupe une plus large place diminue moins pendant les r&#233;cessions que celui de leurs concurrentes qui n&#8217;utilisent pas le num&#233;rique. Dans la m&#234;me veine, Ballestar <italic>et al</italic>. (<xref ref-type="bibr" rid="B17">2021</xref>) montrent, &#224; partir de donn&#233;es portant sur plus de 4 000 entreprises espagnoles, que l&#8217;utilisation de robots va de pair avec une r&#233;silience plus forte aux al&#233;as. Bertschek, Polder et Schulte (<xref ref-type="bibr" rid="B21">2019</xref>) se fondent sur des donn&#233;es agr&#233;g&#233;es collect&#233;es au niveau de l&#8217;entreprise dans 12 pays et observent que les entreprises qui font une grande utilisation des TIC r&#233;sistent mieux aux ralentissements &#233;conomiques. Bien qu&#8217;il y ait une diff&#233;rence entre l&#8217;intensit&#233; en TIC et la densit&#233; de robots, il existe une relation claire et positive entre ces deux indicateurs (<xref ref-type="bibr" rid="B60">Presidente, 2023</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B57">OCCE, 2017, p. 37</xref>).</p>
<p>Au niveau national, Papaioannou (<xref ref-type="bibr" rid="B59">2023</xref>) constate que les pays affichant une plus grande intensit&#233; en TIC ont mieux r&#233;sist&#233; &#224; la r&#233;cession provoqu&#233;e par la pand&#233;mie de COVID-19 et ont subi une baisse de production moins forte. La plus forte r&#233;silience aux crises des entreprises o&#249; les TIC et les robots occupent une plus grande place, coupl&#233;e avec le niveau g&#233;n&#233;ralement sup&#233;rieur de leurs performances, pourrait donc contribuer &#224; l&#8217;effet stabilisateur sur l&#8217;emploi de la robotisation tout au long du cycle conjoncturel.</p>
<p>Quatri&#232;mement, la robotisation a transform&#233; la fonction de production, ce qui signifie que, parall&#232;lement &#224; la progression de l&#8217;automatisation, les chocs affectant le prix des robots pourraient jouer un r&#244;le croissant dans la volatilit&#233; du PIB. Selon le postulat th&#233;orique de Lin et Weise (<xref ref-type="bibr" rid="B53">2019</xref>), ces chocs ont un impact sur le stock de robots et, par cons&#233;quent, sur la production. Cependant, comme cet impact est contrebalanc&#233; par celui des fluctuations du nombre de robots sur l&#8217;emploi, la sensibilit&#233; de l&#8217;emploi aux variations de la production pourrait diminuer. Il est possible que ce m&#233;canisme contribue lui aussi &#224; la r&#233;duction du coefficient d&#8217;Okun, m&#234;me si nous nous int&#233;ressons ici &#224; la fa&#231;on dont l&#8217;emploi (ou le ch&#244;mage) r&#233;agit &#224; des variations &#224; court terme du PIB dues &#224; diverses causes.</p>
<p>En somme, un taux de robotisation plus &#233;lev&#233; va de pair avec une diminution de la part des emplois routiniers, g&#233;n&#233;ralement plus touch&#233;s par les fluctuations du cycle &#233;conomique, en particulier par la d&#233;gradation de la conjoncture. On observe en parall&#232;le une augmentation de la proportion de travailleurs qualifi&#233;s dot&#233;s de comp&#233;tences pr&#233;cieuses pour l&#8217;entreprise, cat&#233;gorie qui jouit en principe d&#8217;une plus grande stabilit&#233; de l&#8217;emploi. Par ailleurs, les entreprises qui font le choix de la robotisation r&#233;sistent mieux que les autres aux r&#233;cessions. &#192; cela s&#8217;ajoute que les robots devenant un facteur de production important, les chocs touchant leur prix ont une incidence sur la production. Cet effet est cependant contrebalanc&#233; par celui de la robotisation sur l&#8217;emploi, ce qui att&#233;nue les retomb&#233;es de ces chocs sur le ch&#244;mage. Collectivement, ces facteurs laissent penser que l&#8217;adoption de robots est de nature &#224; amoindrir la sensibilit&#233; de l&#8217;emploi aux fluctuations de la production. Ce ph&#233;nom&#232;ne pourrait cependant ne pas &#234;tre homog&#232;ne sur l&#8217;ensemble du cycle conjoncturel. Apparemment, parce qu&#8217;elle modifie la composition des effectifs en termes de comp&#233;tences et de t&#226;ches ex&#233;cut&#233;es (r&#233;duisant la part de salari&#233;s qui occupent des emplois routiniers et augmentant la proportion de travailleurs hautement qualifi&#233;s), la robotisation pourrait r&#233;duire &#171;l&#8217;effet de nettoyage&#187; des r&#233;cessions sur l&#8217;emploi d&#233;crit par Schumpeter, parce que les employeurs sont r&#233;ticents &#224; licencier des salari&#233;s qualifi&#233;s quand l&#8217;activit&#233; ralentit (<xref ref-type="bibr" rid="B45">Grant, 2018</xref>). Qui plus est, il est &#233;tabli que la robotisation accro&#238;t la r&#233;silience des entreprises aux r&#233;cessions. En cons&#233;quence, la baisse du coefficient d&#8217;Okun pourrait &#234;tre plus significative lorsque la production se contracte que lorsqu&#8217;elle cro&#238;t, raison pour laquelle la robotisation pourrait &#234;tre associ&#233;e &#224; des r&#233;cessions sans destruction d&#8217;emplois.</p>
<p>Les constatations de Ballestar <italic>et al</italic>. (<xref ref-type="bibr" rid="B17">2021</xref>), qui s&#8217;int&#233;ressent aux entreprises du secteur manufacturier espagnol, vont dans le m&#234;me sens, montrant que les entreprises qui font appel aux robots se caract&#233;risent par une plus grande stabilit&#233; de l&#8217;emploi. Burger et Schwartz (<xref ref-type="bibr" rid="B24">2018</xref>) et Jaimovich et Siu (<xref ref-type="bibr" rid="B49">2020</xref>) fournissent eux aussi des donn&#233;es empiriques, au niveau des pays, qui &#233;tablissent un lien entre le coefficient d&#8217;Okun et la robotisation. Toutefois, contrairement &#224; ce que nous postulons, ils avancent que le ph&#233;nom&#232;ne des &#171;reprises sans emplois&#187;, qui implique une diminution du coefficient d&#8217;Okun lorsque l&#8217;&#233;conomie se redresse, s&#8217;expliquerait par la polarisation du march&#233; du travail. &#192; l&#8217;inverse, Graetz et Michaels (<xref ref-type="bibr" rid="B44">2018</xref>) analysent des donn&#233;es se rapportant &#224; 17 pays industrialis&#233;s et ne constatent pas de lien significatif entre la polarisation du march&#233; du travail et la propension &#224; l&#8217;automatisation et les reprises sans emplois. Autrement dit, les donn&#233;es au niveau des pays ne permettent pas de tirer de conclusions tranch&#233;es et ne concernent que les phases d&#8217;expansion &#233;conomique.</p>
<p>&#192; partir de ces diff&#233;rents &#233;l&#233;ments, nous formulons l&#8217;hypoth&#232;se ci-apr&#232;s, que nous testons dans la partie suivante. Nous postulons qu&#8217;<italic>une augmentation de la robotisation att&#233;nue la sensibilit&#233; de l&#8217;emploi (du ch&#244;mage) aux fluctuations conjoncturelles de la production et que cet effet est particuli&#232;rement marqu&#233; pendant les phases r&#233;cessives du cycle &#233;conomique</italic>.</p>
</sec>
<sec>
<title>3. Constatations empiriques</title>
<sec>
<title>3.1. Donn&#233;es et m&#233;thodes d&#8217;estimation</title>
<p>Notre &#233;chantillon comprend des donn&#233;es relatives &#224; 35 pays de l&#8217;Organisation de coop&#233;ration et de d&#233;veloppement &#233;conomiques (OCDE)<xref ref-type="fn" rid="n3">3</xref> se rapportant &#224; la p&#233;riode comprise entre 1996 et 2020. Le panel est non cylindr&#233;, et les observations sont annuelles et de niveau pays. Les statistiques relatives aux taux de ch&#244;mage, &#224; l&#8217;emploi (dont des donn&#233;es ventil&#233;es par profession) et &#224; la part sectorielle de la valeur ajout&#233;e sont issues de la base de donn&#233;es Stat de l&#8217;OCDE. Celles relatives au stock op&#233;rationnel de robots proviennent de la base de donn&#233;es de la F&#233;d&#233;ration internationale de robotique (International Federation of Robotics &#8211; IFR). L&#8217;IFR enregistre le nombre de robots industriels install&#233;s en les distinguant des robots de service, raison pour laquelle les chiffres sur l&#8217;installation de robots concernent l&#8217;industrie en g&#233;n&#233;ral (secteur manufacturier, construction, mines et carri&#232;res, approvisionnement en &#233;lectricit&#233;, gaz et eau) et l&#8217;industrie manufacturi&#232;re en particulier.</p>
<p>Comme le montre le tableau SA1 de l&#8217;annexe suppl&#233;mentaire en ligne (en anglais), la densit&#233; de robots est tr&#232;s h&#233;t&#233;rog&#232;ne au sein de l&#8217;&#233;chantillon. Le nombre de robots install&#233;s pour 1 000 salari&#233;s s&#8217;&#233;tablit &#224; environ 1,17 en moyenne, mais l&#8217;&#233;cart type est beaucoup plus &#233;lev&#233;, atteignant 1,7. La Colombie est le pays qui affiche la densit&#233; moyenne la plus faible, 0,005, et la R&#233;publique de Cor&#233;e celui qui a la densit&#233; moyenne la plus &#233;lev&#233;e, sup&#233;rieure &#224; 6,77<xref ref-type="fn" rid="n4">4</xref>. Malgr&#233; cette h&#233;t&#233;rog&#233;n&#233;it&#233;, nos constatations ne sont pas sensibles au retrait de l&#8217;un quelconque des pays de l&#8217;&#233;chantillon.</p>
<p>La principale hypoth&#232;se que nous formulons est que l&#8217;automatisation affaiblit le lien entre ch&#244;mage et production. Pour quantifier l&#8217;automatisation, nous avons utilis&#233; la densit&#233; de robots (<italic>robot</italic>), obtenue en rapportant le stock op&#233;rationnel actuel de robots dans un pays au nombre de salari&#233;s en 1995. Nous avons normalis&#233; le nombre de robots par l&#8217;emploi au cours de l&#8217;ann&#233;e pr&#233;c&#233;dant la p&#233;riode couverte par l&#8217;&#233;chantillon pour &#233;viter toute corr&#233;lation n&#233;gative m&#233;canique entre l&#8217;augmentation de la densit&#233; de robots et la variable expliqu&#233;e, &#224; savoir le taux de ch&#244;mage ou, quand nous v&#233;rifions la robustesse de nos conclusions, le taux d&#8217;emploi.</p>
<p>Nous avons utilis&#233; la variable d&#8217;interaction pour &#233;valuer l&#8217;effet de mod&#233;ration de la robotisation sur le lien entre production et ch&#244;mage. La loi d&#8217;Okun est exprim&#233;e par l&#8217;&#233;quation (1), dans laquelle <italic>i</italic> d&#233;signe les pays, et <italic>t</italic> un indicateur temporel:</p>
<disp-formula id="FD1">
<label>(1)</label>
<alternatives>
<mml:math id="Eq001-mml"><mml:mtable columnalign='left'><mml:mtr><mml:mtd><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>h</mml:mi><mml:mi>&#x00F4;</mml:mi><mml:mi>m</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>g</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mi>j</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>u</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mrow><mml:mi>l</mml:mi></mml:mrow><mml:mrow><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi></mml:mrow></mml:msub></mml:mstyle><mml:mo>=</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B1;</mml:mo><mml:mi>i</mml:mi></mml:msub></mml:mstyle><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">1</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mi>&#x00E9;</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>u</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">2</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>b</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi></mml:mtd></mml:mtr><mml:mtr><mml:mtd><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">3</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mrow><mml:mo>(</mml:mo><mml:mrow><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>b</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mo>&#x00D7;</mml:mo><mml:mi>&#x00E9;</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>u</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi></mml:mrow><mml:mo>)</mml:mo></mml:mrow><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mi>u</mml:mi><mml:mrow><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi></mml:mrow></mml:msub></mml:mstyle></mml:mtd></mml:mtr></mml:mtable></mml:math>
<tex-math id="M1">
\documentclass[10pt]{article}
\usepackage{wasysym}
\usepackage[substack]{amsmath}
\usepackage{amsfonts}
\usepackage{amssymb}
\usepackage{amsbsy}
\usepackage[mathscr]{eucal}
\usepackage{mathrsfs}
\usepackage{pmc}
\usepackage[Euler]{upgreek}
\pagestyle{empty}
\oddsidemargin -1.0in
\begin{document}
\[
\begin{array}{*{35}{l}} ch\hat{o}mage\ conjoncture{{l}_{it}}={{\alpha}_{i}}+{{\beta}_{{\rm 1}}}\acute{e}cart\ de\ production + {{\beta}_{{\rm 2}}}robot \\ \qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad+{{\beta}_{{\rm 3}}}\left(robot\times \acute{e}cart\ de\ production\right)+{{u}_{it}} \\\end{array}
\]
\end{document}
</tex-math>
<graphic xlink:href="ilr-24728_brzozowski-e1.gif"/>
</alternatives>
</disp-formula>
<p>Le ch&#244;mage conjoncturel correspond &#224; la diff&#233;rence entre le taux de ch&#244;mage effectif et sa tendance sur longue p&#233;riode ou taux de ch&#244;mage naturel. Suivant la m&#234;me logique, l&#8217;&#233;cart de production est &#233;gal &#224; la diff&#233;rence entre le logarithme du PIB r&#233;el effectif et le logarithme de la production sur longue p&#233;riode ou production potentielle. Pour obtenir ces tendances longues, nous avons liss&#233; les s&#233;ries de donn&#233;es sur le ch&#244;mage et la production au moyen du filtre de Hodrick et Prescott en retenant un param&#232;tre de lissage &#233;gal &#224; 400 ou &#224; 6,25 (pour tester la robustesse de nos r&#233;sultats). Dans l&#8217;analyse, nous avons utilis&#233; un mod&#232;le &#224; effets fixes, dans lequel le param&#232;tre <italic>&#945;<sub>i</sub></italic> rend compte des variables omises invariantes dans le temps suppos&#233;es corr&#233;l&#233;es avec les variables explicatives incluses.</p>
<p>L&#8217;estimation des &#233;quations &#171;en niveaux&#187; &#8211; dont l&#8217;&#233;quation (1) &#8211; doit &#234;tre pr&#233;c&#233;d&#233;e d&#8217;une estimation de la production potentielle et du taux de ch&#244;mage naturel, qui sont inobservables, au moyen du filtre de Hodrick et Prescott. Comme ces estimations sont incertaines quelle que soit la m&#233;thode utilis&#233;e, nous proposons &#233;galement une autre version de la loi d&#8217;Okun, dans laquelle les termes de l&#8217;&#233;quation sont des diff&#233;rences (&#233;quation (2)). Cette autre sp&#233;cification de la relation entre production et ch&#244;mage s&#8217;&#233;crit:</p>
<disp-formula id="FD2">
<label>(2)</label>
<alternatives>
<mml:math id="Eq002-mml"><mml:mtable columnalign='left'><mml:mtr><mml:mtd><mml:mo>&#x0394;</mml:mo><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>h</mml:mi><mml:mi>&#x00F4;</mml:mi><mml:mi>m</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>g</mml:mi><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mrow><mml:mi>e</mml:mi></mml:mrow><mml:mrow><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi></mml:mrow></mml:msub></mml:mstyle><mml:mo>=</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B1;</mml:mo><mml:mi>i</mml:mi></mml:msub></mml:mstyle><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">1</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>s</mml:mi><mml:mi>s</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>l</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>u</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">2</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>b</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi></mml:mtd></mml:mtr><mml:mtr><mml:mtd><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">3</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mrow><mml:mo>(</mml:mo><mml:mrow><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>b</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mo>&#x00D7;</mml:mo><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>s</mml:mi><mml:mi>s</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>l</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>u</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi></mml:mrow><mml:mo>)</mml:mo></mml:mrow><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mi>u</mml:mi><mml:mrow><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi></mml:mrow></mml:msub></mml:mstyle></mml:mtd></mml:mtr></mml:mtable></mml:math>
<tex-math id="M2">
\documentclass[10pt]{article}
\usepackage{wasysym}
\usepackage[substack]{amsmath}
\usepackage{amsfonts}
\usepackage{amssymb}
\usepackage{amsbsy}
\usepackage[mathscr]{eucal}
\usepackage{mathrsfs}
\usepackage{pmc}
\usepackage[Euler]{upgreek}
\pagestyle{empty}
\oddsidemargin -1.0in
\begin{document}
\[
\begin{array}{*{35}{l}} \Delta ch\hat{o}mag{{e}_{it}}={{\alpha}_{i}}+{{\beta}_{{\rm 1}}}croissance\ de\ la\ production+{{\beta}_{{\rm 2}}}robot \\ \qquad\quad\qquad\qquad+{{\beta}_{{\rm 3}}}\left(robot\times croissance\ de\ la\ production\right)+{{u}_{it}} \\\end{array}
\]
\end{document}
</tex-math>
<graphic xlink:href="ilr-24728_brzozowski-e2.gif"/>
</alternatives>
</disp-formula>
<p>L&#8217;&#233;quation (2) peut &#234;tre d&#233;riv&#233;e de l&#8217;&#233;quation (1), mais les estimations du coefficient <italic>&#946;</italic><sub>2</sub> seront biais&#233;es si le taux de ch&#244;mage naturel ou la croissance de la production potentielle varie dans le temps, &#233;tant donn&#233; qu&#8217;en pareil cas le terme d&#8217;erreur serait corr&#233;l&#233; avec la variation du taux de ch&#244;mage et la croissance de la production. En cons&#233;quence, l&#8217;&#233;quation (1), en niveaux, constitue notre sp&#233;cification de choix, tandis que l&#8217;&#233;quation (2) est employ&#233;e pour v&#233;rifier la robustesse de nos conclusions.</p>
<p>Techniquement, il est possible de d&#233;composer la loi d&#8217;Okun en deux effets: celui de la production sur l&#8217;emploi et celui de l&#8217;emploi sur le taux de ch&#244;mage (<xref ref-type="bibr" rid="B16">voir Ball, Leigh et Loungani, 2017</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B10">An, Bluedorn et Ciminelli, 2021</xref>); l&#8217;impact de l&#8217;emploi et de la production sous-tend la relation entre la variation de la production et le taux de ch&#244;mage exprim&#233;e par les &#233;quations (1) et (2). En cons&#233;quence, les sp&#233;cifications suivantes &#8211; qui peuvent remplacer les &#233;quations (1) et (2) &#8211; ont &#233;t&#233; formul&#233;es: l&#8217;&#233;quation (3), exprim&#233;e en niveaux, et l&#8217;&#233;quation (4), exprim&#233;e en diff&#233;rences premi&#232;res. Elles s&#8217;&#233;crivent ainsi:</p>
<disp-formula id="FD3">
<label>(3)</label>
<alternatives>
<mml:math id="Eq003-mml"><mml:mtable columnalign='left'><mml:mtr><mml:mtd><mml:mi>e</mml:mi><mml:mi>m</mml:mi><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>l</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mi>j</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>u</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mrow><mml:mi>l</mml:mi></mml:mrow><mml:mrow><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi></mml:mrow></mml:msub></mml:mstyle><mml:mo>=</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B1;</mml:mo><mml:mi>i</mml:mi></mml:msub></mml:mstyle><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">1</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mi>&#x00E9;</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>u</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">2</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>b</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi></mml:mtd></mml:mtr><mml:mtr><mml:mtd><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">3</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mrow><mml:mo>(</mml:mo><mml:mrow><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>b</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mo>&#x00D7;</mml:mo><mml:mi>&#x00E9;</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>u</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi></mml:mrow><mml:mo>)</mml:mo></mml:mrow><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mi>u</mml:mi><mml:mrow><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi></mml:mrow></mml:msub></mml:mstyle></mml:mtd></mml:mtr></mml:mtable></mml:math>
<tex-math id="M3">
\documentclass[10pt]{article}
\usepackage{wasysym}
\usepackage[substack]{amsmath}
\usepackage{amsfonts}
\usepackage{amssymb}
\usepackage{amsbsy}
\usepackage[mathscr]{eucal}
\usepackage{mathrsfs}
\usepackage{pmc}
\usepackage[Euler]{upgreek}
\pagestyle{empty}
\oddsidemargin -1.0in
\begin{document}
\[
\begin{array}{*{35}{l}} emploi\ conjoncture{{l}_{it}}={{\alpha}_{i}}+{{\beta}_{{\rm 1}}}\acute{e}cart\ de\ production+{{\beta}_{{\rm 2}}}robot \\ \qquad\qquad\qquad\qquad\quad\qquad+{{\beta}_{{\rm 3}}}\left(robot\times \acute{e}cart\ de\ production\right)+{{u}_{it}} \\\end{array}
\]
\end{document}
</tex-math>
<graphic xlink:href="ilr-24728_brzozowski-e3.gif"/>
</alternatives>
</disp-formula>
<disp-formula id="FD4">
<label>(4)</label>
<alternatives>
<mml:math id="Eq004-mml"><mml:mtable columnalign='left'><mml:mtr><mml:mtd><mml:mo>&#x0394;</mml:mo><mml:mi>e</mml:mi><mml:mi>m</mml:mi><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>l</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mrow><mml:mi>i</mml:mi></mml:mrow><mml:mrow><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi></mml:mrow></mml:msub></mml:mstyle><mml:mo>=</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B1;</mml:mo><mml:mi>i</mml:mi></mml:msub></mml:mstyle><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">1</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>s</mml:mi><mml:mi>s</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>l</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>u</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">2</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>b</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi></mml:mtd></mml:mtr><mml:mtr><mml:mtd><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">3</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mrow><mml:mo>(</mml:mo><mml:mrow><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>b</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mo>&#x00D7;</mml:mo><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>s</mml:mi><mml:mi>s</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>l</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>u</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi></mml:mrow><mml:mo>)</mml:mo></mml:mrow><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mi>u</mml:mi><mml:mrow><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi></mml:mrow></mml:msub></mml:mstyle></mml:mtd></mml:mtr></mml:mtable></mml:math>
<tex-math id="M4">
\documentclass[10pt]{article}
\usepackage{wasysym}
\usepackage[substack]{amsmath}
\usepackage{amsfonts}
\usepackage{amssymb}
\usepackage{amsbsy}
\usepackage[mathscr]{eucal}
\usepackage{mathrsfs}
\usepackage{pmc}
\usepackage[Euler]{upgreek}
\pagestyle{empty}
\oddsidemargin -1.0in
\begin{document}
\[
\begin{array}{*{35}{l}} \Delta emplo{{i}_{it}}={{\alpha}_{i}}+{{\beta}_{{\rm 1}}}croissance\ de\ la\ production+{{\beta}_{{\rm 2}}}robot \\ \qquad\qquad\qquad+{{\beta}_{{\rm 3}}}\left(robot\times croissance\ de\ la\ production\right)+{{u}_{it}} \\\end{array}
\]
\end{document}
</tex-math>
<graphic xlink:href="ilr-24728_brzozowski-e4.gif"/>
</alternatives>
</disp-formula>
<p>L&#8217;emploi conjoncturel, c&#8217;est-&#224;-dire l&#8217;&#233;cart entre le logarithme de l&#8217;emploi observ&#233; et sa trajectoire tendancielle, a &#233;t&#233; obtenu au moyen du filtre de Hodrick et Prescott en retenant un param&#232;tre de lissage &#233;gal &#224; 400; &#916;<italic>emploi</italic> d&#233;signe la diff&#233;rence premi&#232;re du logarithme de l&#8217;emploi et renseigne sur le taux de variation de l&#8217;emploi.</p>
<p>Les sp&#233;cifications de la loi d&#8217;Okun dans lesquelles nous avons remplac&#233; le ch&#244;mage par l&#8217;emploi, en particulier l&#8217;&#233;quation (4), permettent d&#8217;analyser l&#8217;intensit&#233; de la croissance en emplois. Cette statistique a suscit&#233; moins d&#8217;int&#233;r&#234;t que d&#8217;autres indicateurs relatifs au march&#233; du travail, mais on sait que l&#8217;&#233;lasticit&#233; de l&#8217;emploi par rapport &#224; la production explique dans une large mesure l&#8217;h&#233;t&#233;rog&#233;n&#233;it&#233; de la r&#233;action des taux de ch&#244;mage &#224; la contraction et &#224; l&#8217;expansion de l&#8217;activit&#233; &#233;conomique (voir <xref ref-type="bibr" rid="B29">Crivelli, Furceri et Toujas-Bernat&#233;, 2012</xref>). Il est en outre possible d&#8217;estimer les &#233;quations (3) et (4) pour mesurer l&#8217;impact des variations de la production sur l&#8217;emploi par secteur (industrie et services). Gelfer (<xref ref-type="bibr" rid="B41">2020</xref>) met en &#233;vidence une sensibilit&#233; plus forte de l&#8217;emploi au recul du PIB dans les secteurs &#224; plus forte intensit&#233; capitalistique (industrie manufacturi&#232;re et construction) que dans le secteur des services.</p>
<p>Notre principale hypoth&#232;se est que le coefficient <inline-formula>
<alternatives>
<mml:math id="Eq005-mml"><mml:mrow><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mrow><mml:mover accent='true'><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mo>^</mml:mo></mml:mover></mml:mrow><mml:mn>3</mml:mn></mml:msub></mml:mstyle></mml:mrow></mml:math>
<tex-math id="M5">
\documentclass[10pt]{article}
\usepackage{wasysym}
\usepackage[substack]{amsmath}
\usepackage{amsfonts}
\usepackage{amssymb}
\usepackage{amsbsy}
\usepackage[mathscr]{eucal}
\usepackage{mathrsfs}
\usepackage{pmc}
\usepackage[Euler]{upgreek}
\pagestyle{empty}
\oddsidemargin -1.0in
\begin{document}
\[
{{\hat \beta}_{3}}
\]
\end{document}
</tex-math>
<graphic xlink:href="ilr-24728_brzozowski-e7.gif"/>
</alternatives>
</inline-formula> estim&#233; dans les &#233;quations (1) &#224; (4) est diff&#233;rent de z&#233;ro. Toutefois, les valeurs de <inline-formula>
<alternatives>
<mml:math id="Eq006-mml"><mml:mrow><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mrow><mml:mover accent='true'><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mo>^</mml:mo></mml:mover></mml:mrow><mml:mn>1</mml:mn></mml:msub></mml:mstyle></mml:mrow></mml:math>
<tex-math id="M6">
\documentclass[10pt]{article}
\usepackage{wasysym}
\usepackage[substack]{amsmath}
\usepackage{amsfonts}
\usepackage{amssymb}
\usepackage{amsbsy}
\usepackage[mathscr]{eucal}
\usepackage{mathrsfs}
\usepackage{pmc}
\usepackage[Euler]{upgreek}
\pagestyle{empty}
\oddsidemargin -1.0in
\begin{document}
\[
{{\hat \beta}_{1}}\]
\end{document}
</tex-math>
<graphic xlink:href="ilr-24728_brzozowski-e8.gif"/>
</alternatives>
</inline-formula> et <inline-formula>
<alternatives>
<mml:math id="Eq007-mml"><mml:mrow><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mrow><mml:mover accent='true'><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mo>^</mml:mo></mml:mover></mml:mrow><mml:mn>3</mml:mn></mml:msub></mml:mstyle></mml:mrow></mml:math>
<tex-math id="M7">
\documentclass[10pt]{article}
\usepackage{wasysym}
\usepackage[substack]{amsmath}
\usepackage{amsfonts}
\usepackage{amssymb}
\usepackage{amsbsy}
\usepackage[mathscr]{eucal}
\usepackage{mathrsfs}
\usepackage{pmc}
\usepackage[Euler]{upgreek}
\pagestyle{empty}
\oddsidemargin -1.0in
\begin{document}
\[
{{\hat \beta}_{3}}\]
\end{document}
</tex-math>
<graphic xlink:href="ilr-24728_brzozowski-e7.gif"/>
</alternatives>
</inline-formula> d&#233;pendent probablement du cycle conjoncturel. Beaucoup d&#8217;auteurs soulignent la non-lin&#233;arit&#233; de la loi d&#8217;Okun, qui implique que la valeur du coefficient d&#8217;Okun peut varier d&#8217;une phase &#224; l&#8217;autre du cycle &#233;conomique. La plupart de ces &#233;tudes portent sur les &#201;tats-Unis (<xref ref-type="bibr" rid="B58">voir Owyang et Sekhposyan, 2012</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B20">Berger, Everaert et Vierke, 2016</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B45">Grant, 2018</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B8">Aguiar-Conraria, Martins et Soares, 2020</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B34">Donayre, 2022</xref>), mais des seuils dans la relation d&#8217;Okun ont &#233;galement &#233;t&#233; mis en &#233;vidence dans le cas de l&#8217;Europe (<xref ref-type="bibr" rid="B55">Nebot, Beyaert et Garc&#237;a-Solanes, 2019</xref>).</p>
<p>Nous avons donc estim&#233; les &#233;quations (1) &#224; (4) pour deux sous-&#233;chantillons, l&#8217;un couvrant les phases descendantes du cycle et l&#8217;autre les phases ascendantes. Comme l&#8217;&#233;cart entre la production observ&#233;e et son potentiel sur longue p&#233;riode est un indicateur couramment utilis&#233; pour mesurer les fluctuations de l&#8217;activit&#233; &#233;conomique, nous nous appuyons sur le signe de l&#8217;&#233;cart de production pour distinguer les phases d&#8217;expansion des phases de contraction. L&#8217;utilisation de l&#8217;&#233;cart de production nous a de surcro&#238;t permis d&#8217;obtenir des sous-&#233;chantillons de m&#234;me taille, ce qui autorise une comparaison des r&#233;sultats des estimations.</p>
<p>L&#8217;endog&#233;n&#233;it&#233; du recours aux robots constitue le principal &#233;cueil auquel se heurtent les chercheurs qui s&#8217;int&#233;ressent au lien entre automatisation et situation du march&#233; du travail. En effet, l&#8217;installation de robots est probablement une r&#233;action des entreprises aux tensions qui r&#232;gnent sur le march&#233; du travail, d&#8217;o&#249; un probl&#232;me de causalit&#233; inverse de l&#8217;&#233;quation estim&#233;e ici. Pour surmonter cet obstacle, nous avons fait appel &#224; une m&#233;thode d&#8217;estimation par variables instrumentales. Pour que cette m&#233;thode soit fiable, il est indispensable de bien s&#233;lectionner les instruments. Pour effectuer cette s&#233;lection, nous nous sommes appuy&#233;s sur le fait que le recours aux robots d&#233;pend de la structure sectorielle de l&#8217;&#233;conomie, de la structure d&#233;mographique et de la proportion de travailleurs occupant des emplois routiniers et non routiniers (<xref ref-type="bibr" rid="B37">Fern&#225;ndez-Mac&#237;as, Klenert et Ant&#243;n, 2021</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B5">Acemoglu et Restrepo, 2022</xref>; <xref ref-type="bibr" rid="B63">Reijnders et de Vries, 2018</xref>).</p>
<p>Notre jeu de variables instrumentales comprend donc le taux national de d&#233;pendance des personnes &#226;g&#233;es, qui rapporte la proportion de personnes &#226;g&#233;es de 50 ans et plus &#224; la population totale, et &#233;galement la part dans le PIB du pays des deux secteurs caract&#233;ris&#233;s par une densit&#233; de robots relativement &#233;lev&#233;e dans l&#8217;ensemble des pays de l&#8217;OCDE, &#224; savoir la production de mat&#233;riels de transport et la construction de v&#233;hicules automobiles, de remorques et de semi-remorques. Notre jeu de variables instrumentales comprend &#233;galement la part dans le PIB des secteurs caract&#233;ris&#233;s par une faible densit&#233; de robots dans les pays de l&#8217;OCDE, &#224; savoir la fabrication de textiles, d&#8217;articles d&#8217;habillement, d&#8217;articles en cuir et de chaussures. En outre, la densit&#233; de robots a &#233;t&#233; instrument&#233;e par la part dans l&#8217;emploi des deux professions comportant le moins de t&#226;ches routini&#232;res (managers et travailleurs qualifi&#233;s de l&#8217;agriculture, de la sylviculture et de la p&#234;che) et des professions comportant beaucoup de t&#226;ches routini&#232;res automatisables (conducteurs d&#8217;installations et de machines; employ&#233;s de soutien administratif; professions &#233;l&#233;mentaires; techniciens et professionnels associ&#233;s) (<xref ref-type="bibr" rid="B43">Goos, Manning et Salomons, 2014</xref>). La structure professionnelle de l&#8217;emploi (&#233;tablie sur la base du niveau &#224; un chiffre de la CITP-08)<xref ref-type="fn" rid="n5">5</xref> et la part des diff&#233;rents secteurs d&#8217;activit&#233; dans le PIB (sur la base du code &#224; deux chiffres de la NACE)<xref ref-type="fn" rid="n6">6</xref> en 1995 &#8211; c&#8217;est-&#224;-dire avant la p&#233;riode couverte par l&#8217;&#233;chantillon &#8211; nous ont permis de renforcer l&#8217;exog&#233;n&#233;it&#233; de ces variables. Nous n&#8217;avons utilis&#233; qu&#8217;une partie des instruments pr&#233;cit&#233;s dans chaque &#233;quation (voir les notes sous les tableaux). &#192; cet &#233;gard, notre choix a &#233;t&#233; guid&#233; par les r&#233;sultats des tests de validit&#233; des instruments d&#233;crits ci-apr&#232;s. &#192; noter que, comme nous avons fait interagir la densit&#233; de robots avec l&#8217;&#233;cart de production ou la croissance de la production, nous avons &#233;galement fait interagir les variables instrumentales avec l&#8217;indicateur de la position sur le cycle &#233;conomique correspondant.</p>
<p>Pour obtenir les r&#233;sultats de r&#233;f&#233;rence, nous avons fait appel &#224; l&#8217;estimateur par variables instrumentales classique, c&#8217;est-&#224;-dire &#224; l&#8217;estimateur des doubles moindres carr&#233;s (DMC), qui permet d&#8217;obtenir des estimations coh&#233;rentes des coefficients m&#234;me en pr&#233;sence d&#8217;h&#233;t&#233;rosc&#233;dasticit&#233;. Toutefois, l&#8217;h&#233;t&#233;rosc&#233;dasticit&#233; conduit &#224; des estimations inefficaces des coefficients et &#224; des erreurs types incoh&#233;rentes. En deuxi&#232;me lieu, nous faisons appel &#224; l&#8217;estimateur des moments g&#233;n&#233;ralis&#233;s (MMG) en deux &#233;tapes, qui permet une estimation efficace en pr&#233;sence d&#8217;h&#233;t&#233;rosc&#233;dasticit&#233;.</p>
<p>L&#8217;estimateur MMG standard s&#8217;obtient en minimisant la fonction objectif MMG au cours de la seconde &#233;tape et en traitant la matrice de pond&#233;ration comme une matrice constante. Hansen, Heaton et Yaron (<xref ref-type="bibr" rid="B47">1996</xref>) montrent que, pour des donn&#233;es annuelles (comme celles que nous utilisons), l&#8217;actualisation constante de la matrice de pond&#233;ration est une proc&#233;dure sup&#233;rieure &#224; d&#8217;autres m&#233;thodes de pond&#233;ration des conditions sur les moments. De plus, l&#8217;estimateur constamment actualis&#233; (<italic>continuously updated estimator</italic> &#8211; CUE) &#233;labor&#233; par Hansen, Heaton et Yaron (<xref ref-type="bibr" rid="B47">1996</xref>) est associ&#233; &#224; un biais m&#233;dian plus faible que les autres, raison pour laquelle nous le retenons comme troisi&#232;me estimateur.</p>
<p>Notre quatri&#232;me estimateur est l&#8217;estimateur du maximum de vraisemblance &#224; information limit&#233;e (MVIL). Il est sup&#233;rieur &#224; l&#8217;estimateur des doubles moindres carr&#233;s, connu pour entra&#238;ner des biais importants lorsque les instruments sont nombreux. Hahn, Hausman et Kuersteiner (<xref ref-type="bibr" rid="B46">2004</xref>) montrent que l&#8217;estimateur constamment actualis&#233; et celui du maximum de vraisemblance &#224; information limit&#233;e sont plus efficaces que les doubles moindres carr&#233;s et que l&#8217;estimateur MMG standard lorsque les instruments sont faibles. L&#8217;estimateur du maximum de vraisemblance &#224; information limit&#233;e n&#8217;est cependant efficace que sous hypoth&#232;se d&#8217;homosc&#233;dasticit&#233;. Les r&#233;sultats pr&#233;sent&#233;s dans la partie suivante ont &#233;t&#233; obtenus au moyen de ces quatre estimateurs.</p>
<p>Les erreurs types pr&#233;sent&#233;es dans les tableaux ont &#233;t&#233; obtenues par l&#8217;estimateur sandwich de la variance d&#8217;Eicker-Huber-White et sont robustes en pr&#233;sence d&#8217;h&#233;t&#233;rosc&#233;dasticit&#233; arbitraire. Nous avons suppos&#233; que l&#8217;h&#233;t&#233;rosc&#233;dasticit&#233; &#233;tait de forme inconnue, et ne sommes donc pas partis du principe qu&#8217;il existait une corr&#233;lation au sein des grappes ou des panels ou entre les panels (regroupement au niveau temporel). La th&#233;orie &#233;conom&#233;trique et les donn&#233;es issues de simulations n&#8217;&#233;tant pas univoques quant &#224; la fiabilit&#233; des inf&#233;rences robustes &#224; l&#8217;&#233;chantillonnage issues des mod&#232;les estim&#233;s par variables instrumentales (<xref ref-type="bibr" rid="B54">MacKinnon, Nielsen et Webb, 2023</xref>), nous n&#8217;avons pas calcul&#233; d&#8217;erreurs types robustes aux grappes.</p>
<p>Pour surmonter le risque d&#8217;autocorr&#233;lation des termes d&#8217;erreur, nous avons utilis&#233; l&#8217;extension de l&#8217;estimateur sandwich d&#8217;Eicker-Huber-White propos&#233;e Newey et West (<xref ref-type="bibr" rid="B56">1987</xref>). Cet estimateur utilise le noyau de Bartlett, qui, d&#8217;apr&#232;s Kolokotrones, Stock et Walker (<xref ref-type="bibr" rid="B52">2024</xref>), est le meilleur noyau de premier ordre. Nos estimations sont donc coh&#233;rentes en pr&#233;sence d&#8217;autocorr&#233;lation en plus de l&#8217;h&#233;t&#233;rosc&#233;dasticit&#233;.</p>
<p>Lorsqu&#8217;une m&#233;thode par variables instrumentales est utilis&#233;e, la validit&#233; des instruments rev&#234;t une importance capitale. Nous avons ex&#233;cut&#233; des tests de sous-identification, d&#8217;identification faible et de suridentification pour nous assurer que nos estimateurs &#233;taient efficaces. Le test de sous-identification est le test du multiplicateur de Lagrange, qui vise &#224; d&#233;terminer si les instruments exclus sont corr&#233;l&#233;s avec les variables explicatives endog&#232;nes. L&#8217;hypoth&#232;se nulle est que l&#8217;&#233;quation est sous-identifi&#233;e, tandis que le rejet de l&#8217;hypoth&#232;se nulle &#8211; une statistique <italic>LM</italic> de Kleiberger-Paap sup&#233;rieure &#224; la valeur critique &#8211; signifie que le mod&#232;le est identifi&#233;.</p>
<p>Il y a identification faible lorsque les instruments exclus ne sont que faiblement corr&#233;l&#233;s avec les variables explicatives endog&#232;nes. Les estimateurs du maximum de vraisemblance &#224; information limit&#233;e sont relativement robustes aux instruments faibles, mais d&#8217;autres estimateurs sont peu efficaces. Nous fournissons une statistique <italic>F</italic> de Cragg-Donald Wald, suivant en cela Staiger et Stock (<xref ref-type="bibr" rid="B65">1997</xref>), qui avancent que, lorsque la statistique <italic>F</italic> est sup&#233;rieure &#224; 10, les instruments ne sont pas faibles.</p>
<p>L&#8217;hypoth&#232;se nulle jointe du test de restrictions suridentifiantes de Sargan-Hansen (statistique <italic>J</italic>) est que les instruments ne sont pas corr&#233;l&#233;s avec le terme d&#8217;erreur et que les instruments exclus de l&#8217;&#233;quation estim&#233;e l&#8217;ont &#233;t&#233; de mani&#232;re correcte. Un rejet de l&#8217;hypoth&#232;se nulle conduit &#224; mettre en doute la validit&#233; des instruments.</p>
</sec>
<sec>
<title>3.2. La loi d&#8217;Okun pendant les phases de contraction de l&#8217;activit&#233;</title>
<p>Dans cette partie, nous pr&#233;sentons les r&#233;sultats de l&#8217;estimation des &#233;quations (1) &#224; (4), que nous avons obtenus en utilisant les estimateurs des variables instrumentales d&#233;crits plus haut et en restreignant l&#8217;&#233;chantillon aux p&#233;riodes caract&#233;ris&#233;es par un &#233;cart de production n&#233;gatif. Comme nous l&#8217;avons d&#233;j&#224; soulign&#233;, les instruments retenus pour la densit&#233; de robots ont &#233;t&#233; s&#233;lectionn&#233;s d&#8217;apr&#232;s les r&#233;sultats des tests de validit&#233; et sont &#233;num&#233;r&#233;s dans les notes figurant sous chaque tableau.</p>
<p>Les r&#233;sultats de l&#8217;estimation de l&#8217;&#233;quation (1) pendant les p&#233;riodes de contraction de l&#8217;activit&#233; &#233;conomique sont pr&#233;sent&#233;s dans le <xref ref-type="table" rid="T1">tableau 1</xref>. L&#8217;intitul&#233; de chaque colonne correspond &#224; l&#8217;estimateur utilis&#233;.</p>
<table-wrap id="T1">
<label>Tableau 1</label>
<caption>
<p>Loi d&#8217;Okun en p&#233;riode de contraction de l&#8217;&#233;conomie: &#233;quation en niveaux ayant le taux de ch&#244;mage conjoncturel pour variable d&#233;pendante</p>
</caption>
<table>
<tbody>
<tr>
<td align="left" valign="top">Estimateur</td>
<td align="left" valign="top">DMC</td>
<td align="left" valign="top">MMG</td>
<td align="left" valign="top">MVIL</td>
<td align="left" valign="top">CUE</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>&#233;cart de production</italic></td>
<td align="left" valign="top">&#8211;55,675***<break/>(9,442)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;59,480***<break/>(8,940)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;57,055***<break/>(9,913)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;68,895***<break/>(8,367)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>robot</italic></td>
<td align="left" valign="top">0,112<break/>(0,162)</td>
<td align="left" valign="top">0,116<break/>(0,161)</td>
<td align="left" valign="top">0,128<break/>(0,179)</td>
<td align="left" valign="top">0,205<break/>(0,173)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>robot &#215; &#233;cart de production</italic></td>
<td align="left" valign="top">20,620***<break/>(6,360)</td>
<td align="left" valign="top">20,799***<break/>(6,305)</td>
<td align="left" valign="top">22,110***<break/>(7,103)</td>
<td align="left" valign="top">25,024***<break/>(6,229)</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="5"><hr/></td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Nombre d&#8217;observations</td>
<td align="left" valign="top">364</td>
<td align="left" valign="top">364</td>
<td align="left" valign="top">364</td>
<td align="left" valign="top">364</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>R</italic><sup>2</sup></td>
<td align="left" valign="top">0,240</td>
<td align="left" valign="top">0,237</td>
<td align="left" valign="top">0,225</td>
<td align="left" valign="top">0,185</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>F</italic> de Cragg-Donald Wald</td>
<td align="left" valign="top">28,916</td>
<td align="left" valign="top">28,917</td>
<td align="left" valign="top">28,918</td>
<td align="left" valign="top">28,919</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>J</italic> de Sargan-Hansen</td>
<td align="left" valign="top">5,334</td>
<td align="left" valign="top">5,334</td>
<td align="left" valign="top">5,272</td>
<td align="left" valign="top">4,291</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">(valeur <italic>p</italic>)</td>
<td align="left" valign="top">(0,149)</td>
<td align="left" valign="top">(0,149)</td>
<td align="left" valign="top">(0,153)</td>
<td align="left" valign="top">(0,232)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>LM</italic> de Kleibergen-Paap</td>
<td align="left" valign="top">15,509</td>
<td align="left" valign="top">15,509</td>
<td align="left" valign="top">15,509</td>
<td align="left" valign="top">15,509</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">(valeur <italic>p</italic>)</td>
<td align="left" valign="top">(0,004)</td>
<td align="left" valign="top">(0,004)</td>
<td align="left" valign="top">(0,004)</td>
<td align="left" valign="top">(0,004)</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<table-wrap-foot>
<fn><p>* Statistiquement significatif au seuil de 10 pour cent.&#160;&#160;&#160;** Statistiquement significatif au seuil de 5 pour cent.&#160;&#160;&#160;*** Statistiquement significatif au seuil de 1 pour cent.</p>
<p>Notes: Les erreurs types figurant entre parenth&#232;ses sont robustes &#224; l&#8217;h&#233;t&#233;rosc&#233;dasticit&#233; et &#224; l&#8217;autocorr&#233;lation. Les variables instrumentales utilis&#233;es pour <italic>robot</italic> et <italic>robot &#215; &#233;cart de production</italic> sont les suivantes: (<italic>&#233;cart de production &#215; part du secteur textile dans le PIB en 1995</italic>), (<italic>&#233;cart de production &#215; part du secteur automobile dans le PIB en 1995), (&#233;cart de production &#215; part des professions de soutien administratif dans l&#8217;emploi en 1995), (&#233;cart de production &#215; part des managers dans l&#8217;emploi en 1995)</italic> et taux de d&#233;pendance des personnes &#226;g&#233;es. DMC: estimateur des doubles moindres carr&#233;s; MMG: estimateur des moments g&#233;n&#233;ralis&#233;s; MVIL: estimateur du maximum de vraisemblance &#224; information limit&#233;e; CUE: estimateur constamment actualis&#233;.</p>
<p>Source: Calculs r&#233;alis&#233;s par les auteurs &#224; partir de donn&#233;es de l&#8217;OCDE et de l&#8217;IFR.</p></fn>
</table-wrap-foot>
</table-wrap>
<p>Nous constatons que la principale variable de l&#8217;&#233;quation d&#8217;Okun &#8211; la valeur de l&#8217;&#233;cart de production &#8211; est significative et, comme on pouvait s&#8217;y attendre, qu&#8217;elle est li&#233;e par une relation n&#233;gative avec le taux de ch&#244;mage conjoncturel. Le terme d&#8217;interaction entre l&#8217;&#233;cart de production et la densit&#233; de robots, qui constitue l&#8217;&#233;l&#233;ment central de notre &#233;tude, est positif. Autrement dit, le taux de ch&#244;mage r&#233;agit moins au ralentissement de la production lorsque l&#8217;automatisation progresse. L&#8217;effet de la robotisation elle-m&#234;me sur l&#8217;&#233;cart entre le ch&#244;mage et sa trajectoire tendancielle n&#8217;est pas statistiquement significatif. Rappelons que les r&#233;sultats des tests de validit&#233; des instruments montrent que la question de l&#8217;identification n&#8217;est pas un probl&#232;me.</p>
<p>Bien que l&#8217;&#233;quation exprim&#233;e en niveaux soit notre sp&#233;cification pr&#233;f&#233;r&#233;e, nous avons cherch&#233; &#224; savoir si les estimations &#233;taient sensibles &#224; l&#8217;utilisation des diff&#233;rences premi&#232;res du ch&#244;mage et du logarithme de la production en remplacement des diff&#233;rentiels entre ces variables et leur tendance sur longue p&#233;riode. Les r&#233;sultats de cette estimation sont pr&#233;sent&#233;s dans le <xref ref-type="table" rid="T2">tableau 2</xref>.</p>
<table-wrap id="T2">
<label>Tableau 2</label>
<caption>
<p>Loi d&#8217;Okun en p&#233;riode de contraction de l&#8217;&#233;conomie: &#233;quation en diff&#233;rences ayant la variation du taux de ch&#244;mage pour variable d&#233;pendante</p>
</caption>
<table>
<tbody>
<tr>
<td align="left" valign="top">Estimateur</td>
<td align="left" valign="top">DMC</td>
<td align="left" valign="top">MMG</td>
<td align="left" valign="top">MVIL</td>
<td align="left" valign="top">CUE</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>croissance de la production</italic></td>
<td align="left" valign="top">&#8211;43,866***<break/>(4,087)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;47,079***<break/>(3,755)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;43,997***<break/>(4,119)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;47,891***<break/>(3,420)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>robot</italic></td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,659***<break/>(0,165)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,704***<break/>(0,163)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,670***<break/>(0,170)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,738***<break/>(0,181)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>robot &#215; croissance de la production</italic></td>
<td align="left" valign="top">8,579***<break/>(2,774)</td>
<td align="left" valign="top">10,528***<break/>(2,554)</td>
<td align="left" valign="top">8,647***<break/>(2,838)</td>
<td align="left" valign="top">11,291***<break/>(2,505)</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="5"><hr/></td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Nombre d&#8217;observations</td>
<td align="left" valign="top">339</td>
<td align="left" valign="top">339</td>
<td align="left" valign="top">339</td>
<td align="left" valign="top">339</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>R</italic><sup>2</sup></td>
<td align="left" valign="top">0,504</td>
<td align="left" valign="top">0,477</td>
<td align="left" valign="top">0,500</td>
<td align="left" valign="top">0,458</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>F</italic> de Cragg-Donald Wald</td>
<td align="left" valign="top">42,105</td>
<td align="left" valign="top">42,106</td>
<td align="left" valign="top">42,107</td>
<td align="left" valign="top">42,108</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>J</italic> de Sargan-Hansen</td>
<td align="left" valign="top">4,098</td>
<td align="left" valign="top">4,098</td>
<td align="left" valign="top">4,079</td>
<td align="left" valign="top">3,630</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">(valeur <italic>p</italic>)</td>
<td align="left" valign="top">(0,251)</td>
<td align="left" valign="top">(0,251)</td>
<td align="left" valign="top">(0,253)</td>
<td align="left" valign="top">(0,304)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>LM</italic> de Kleibergen-Paap</td>
<td align="left" valign="top">18,156</td>
<td align="left" valign="top">18,156</td>
<td align="left" valign="top">18,156</td>
<td align="left" valign="top">18,156</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">(valeur <italic>p</italic>)</td>
<td align="left" valign="top">(0,001)</td>
<td align="left" valign="top">(0,001)</td>
<td align="left" valign="top">(0,001)</td>
<td align="left" valign="top">(0,001)</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<table-wrap-foot>
<fn><p>* Statistiquement significatif au seuil de 10 pour cent.&#160;&#160;&#160;** Statistiquement significatif au seuil de 5 pour cent.&#160;&#160;&#160;*** Statistiquement significatif au seuil de 1 pour cent.</p>
<p>Notes: Les erreurs types figurant entre parenth&#232;ses sont robustes &#224; l&#8217;h&#233;t&#233;rosc&#233;dasticit&#233; et &#224; l&#8217;autocorr&#233;lation. Les variables instrumentales utilis&#233;es pour <italic>robot</italic> et <italic>robot &#215; croissance de la production</italic> sont les suivantes: (<italic>croissance de la production &#215; part du secteur textile dans le PIB en 1995</italic>), (<italic>croissance de la production &#215; part du secteur automobile dans le PIB en 1995), (croissance de la production &#215; part des professions de soutien administratif dans l&#8217;emploi en 1995), (croissance de la production &#215; part des managers dans l&#8217;emploi en 1995)</italic> et taux de d&#233;pendance des personnes &#226;g&#233;es. DMC: estimateur des doubles moindres carr&#233;s; MMG: estimateur des moments g&#233;n&#233;ralis&#233;s; MVIL: estimateur du maximum de vraisemblance &#224; information limit&#233;e; CUE: estimateur constamment actualis&#233;.</p>
<p>Source: Calculs r&#233;alis&#233;s par les auteurs &#224; partir de donn&#233;es de l&#8217;OCDE et de l&#8217;IFR.</p></fn>
</table-wrap-foot>
</table-wrap>
<p>La r&#233;gression de la variation du taux de ch&#244;mage sur la croissance de la production donne des r&#233;sultats similaires &#224; ceux de l&#8217;estimation de l&#8217;&#233;quation (1). Notre principale conclusion est m&#234;me confort&#233;e, le terme d&#8217;interaction &#233;tant positif et significatif, ce qui veut dire que l&#8217;automatisation att&#233;nue la variation du ch&#244;mage induite par la contraction de la production. &#192; noter que le coefficient de la densit&#233; de robots est n&#233;gatif et significatif, laissant penser que l&#8217;automatisation stabilise le ch&#244;mage.</p>
<p>Les calculs r&#233;alis&#233;s avec quatre estimateurs et deux versions de la loi d&#8217;Okun classique montrent donc que l&#8217;automatisation amoindrit l&#8217;influence d&#8217;une baisse de l&#8217;activit&#233; sur le ch&#244;mage. Nous examinons maintenant les r&#233;sultats de l&#8217;estimation de l&#8217;&#233;quation (3) (<xref ref-type="table" rid="T3">tableau 3</xref>), qui renseignent sur l&#8217;&#233;lasticit&#233; de l&#8217;emploi &#224; la baisse de la production. Le diff&#233;rentiel entre le taux de ch&#244;mage observ&#233; et sa trajectoire tendancielle ayant &#233;t&#233; remplac&#233; par l&#8217;&#233;cart entre l&#8217;emploi observ&#233; et sa tendance sur longue p&#233;riode, le coefficient de l&#8217;&#233;cart de production devrait &#234;tre positif.</p>
<table-wrap id="T3">
<label>Tableau 3</label>
<caption>
<p>Loi d&#8217;Okun en p&#233;riode de contraction de l&#8217;&#233;conomie: &#233;quation en niveaux ayant l&#8217;emploi conjoncturel (diff&#233;rence entre le log de l&#8217;emploi observ&#233; et le log de l&#8217;emploi sur longue p&#233;riode) pour variable d&#233;pendante</p>
</caption>
<table>
<tbody>
<tr>
<td align="left" valign="top">Estimateur</td>
<td align="left" valign="top">DMC</td>
<td align="left" valign="top">MMG</td>
<td align="left" valign="top">MVIL</td>
<td align="left" valign="top">CUE</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>&#233;cart de production</italic></td>
<td align="left" valign="top">0,831***<break/>(0,107)</td>
<td align="left" valign="top">0,809***<break/>(0,104)</td>
<td align="left" valign="top">0,837***<break/>(0,108)</td>
<td align="left" valign="top">0,809***<break/>(0,104)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>robot</italic></td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,006**<break/>(0,003)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,005*<break/>(0,003)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,006**<break/>(0,003)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,005*<break/>(0,002)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>robot &#215; &#233;cart de production</italic></td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,265***<break/>(0,088)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,229***<break/>(0,079)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,271***<break/>(0,091)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,232***<break/>(0,076)</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="5"><hr/></td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Nombre d&#8217;observations</td>
<td align="left" valign="top">413</td>
<td align="left" valign="top">413</td>
<td align="left" valign="top">413</td>
<td align="left" valign="top">413</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>R</italic><sup>2</sup></td>
<td align="left" valign="top">0,281</td>
<td align="left" valign="top">0,299</td>
<td align="left" valign="top">0,278</td>
<td align="left" valign="top">0,297</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>F</italic> de Cragg-Donald Wald</td>
<td align="left" valign="top">35,752</td>
<td align="left" valign="top">35,753</td>
<td align="left" valign="top">35,754</td>
<td align="left" valign="top">35,755</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>J</italic> de Sargan-Hansen</td>
<td align="left" valign="top">2,461</td>
<td align="left" valign="top">2,461</td>
<td align="left" valign="top">2,451</td>
<td align="left" valign="top">2,496</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">(valeur <italic>p</italic>)</td>
<td align="left" valign="top">(0,482)</td>
<td align="left" valign="top">(0,482)</td>
<td align="left" valign="top">(0,484)</td>
<td align="left" valign="top">(0,476)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>LM</italic> de Kleibergen-Paap</td>
<td align="left" valign="top">15,805</td>
<td align="left" valign="top">15,805</td>
<td align="left" valign="top">15,805</td>
<td align="left" valign="top">15,805</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">(valeur <italic>p</italic>)</td>
<td align="left" valign="top">(0,003)</td>
<td align="left" valign="top">(0,003)</td>
<td align="left" valign="top">(0,003)</td>
<td align="left" valign="top">(0,003)</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<table-wrap-foot>
<fn><p>* Statistiquement significatif au seuil de 10 pour cent.&#160;&#160;&#160;** Statistiquement significatif au seuil de 5 pour cent.&#160;&#160;&#160;*** Statistiquement significatif au seuil de 1 pour cent.</p>
<p>Notes: Les erreurs types figurant entre parenth&#232;ses sont robustes &#224; l&#8217;h&#233;t&#233;rosc&#233;dasticit&#233; et &#224; l&#8217;autocorr&#233;lation. Les variables instrumentales utilis&#233;es pour <italic>robot</italic> et <italic>robot &#215; &#233;cart de production</italic> sont les suivantes: (<italic>&#233;cart de production &#215; part du secteur textile dans le PIB en 1995</italic>), (<italic>&#233;cart de production &#215; part du secteur de la production de mat&#233;riels de transport dans le PIB en 1995), (&#233;cart de production &#215; part des professions de soutien administratif dans l&#8217;emploi en 1995), (&#233;cart de production &#215; part des professions &#233;l&#233;mentaires dans l&#8217;emploi en 1995)</italic> et taux de d&#233;pendance des personnes &#226;g&#233;es. DMC: estimateur des doubles moindres carr&#233;s; MMG: estimateur des moments g&#233;n&#233;ralis&#233;s; MVIL: estimateur du maximum de vraisemblance &#224; information limit&#233;e; CUE: estimateur constamment actualis&#233;.</p>
<p>Source: Calculs r&#233;alis&#233;s par les auteurs &#224; partir de donn&#233;es de l&#8217;OCDE et de l&#8217;IFR.</p></fn>
</table-wrap-foot>
</table-wrap>
<p>Comme le montre le <xref ref-type="table" rid="T3">tableau 3</xref>, lorsque la production effective devient inf&#233;rieure &#224; son potentiel, l&#8217;emploi est inf&#233;rieur &#224; son niveau naturel. Toutefois, la pr&#233;sence de robots s&#8217;accompagne d&#8217;un affaiblissement de cette relation positive entre emploi et production, mis en &#233;vidence par le signe n&#233;gatif du terme d&#8217;interaction entre la densit&#233; de robots et l&#8217;&#233;cart de production. Peut-&#234;tre faut-il en d&#233;duire que le co&#251;t de la mobilit&#233; de la main-d&#8217;&#339;uvre, qui encourage les entreprises &#224; r&#233;agir aux fluctuations (n&#233;gatives) du cycle en ajustant le taux d&#8217;utilisation de la main-d&#8217;&#339;uvre plut&#244;t que le niveau de leurs effectifs, augmente dans les &#233;conomies o&#249; l&#8217;automatisation est plus r&#233;pandue. &#192; noter aussi que le coefficient de la densit&#233; de robots est n&#233;gatif, comme il l&#8217;&#233;tait dans le <xref ref-type="table" rid="T2">tableau 2</xref>. Ce r&#233;sultat contradictoire concernant l&#8217;effet de la densit&#233; de robots sur l&#8217;emploi et sur le ch&#244;mage emp&#234;che de tirer des conclusions robustes &#224; cet &#233;gard.</p>
<p>Pour confirmer que la robotisation att&#233;nue l&#8217;intensit&#233; de la croissance en emplois, nous estimons l&#8217;&#233;quation (4) (<xref ref-type="table" rid="T4">tableau 4</xref>). Bien que le terme d&#8217;interaction soit moins significatif (la probabilit&#233; de rejeter l&#8217;hypoth&#232;se nulle augmente pour s&#8217;&#233;tablir &#224; 5 pour cent), les r&#233;sultats semblent valider l&#8217;id&#233;e que l&#8217;automatisation temp&#232;re la sensibilit&#233; de l&#8217;emploi &#224; la production en p&#233;riode de r&#233;cession.</p>
<table-wrap id="T4">
<label>Tableau 4</label>
<caption>
<p>Loi d&#8217;Okun en p&#233;riode de contraction de l&#8217;&#233;conomie: &#233;quation en diff&#233;rences ayant la variation de l&#8217;emploi (variation du log de l&#8217;emploi) pour variable d&#233;pendante</p>
</caption>
<table>
<tbody>
<tr>
<td align="left" valign="top">Estimateur</td>
<td align="left" valign="top">DMC</td>
<td align="left" valign="top">MMG</td>
<td align="left" valign="top">MVIL</td>
<td align="left" valign="top">CUE</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>croissance de la production</italic></td>
<td align="left" valign="top">0,628***<break/>(0,074)</td>
<td align="left" valign="top">0,593***<break/>(0,067)</td>
<td align="left" valign="top">0,640***<break/>(0,078)</td>
<td align="left" valign="top">0,582***<break/>(0,068)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>robot</italic></td>
<td align="left" valign="top">0,007***<break/>(0,002)</td>
<td align="left" valign="top">0,008***<break/>(0,002)</td>
<td align="left" valign="top">0,008***<break/>(0,002)</td>
<td align="left" valign="top">0,008***<break/>(0,002)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>robot &#215; croissance de la production</italic></td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,113**<break/>(0,048)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,106**<break/>(0,046)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,121**<break/>(0,053)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,103**<break/>(0,047)</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="5"><hr/></td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Nombre d&#8217;observations</td>
<td align="left" valign="top">385</td>
<td align="left" valign="top">385</td>
<td align="left" valign="top">385</td>
<td align="left" valign="top">385</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>R</italic><sup>2</sup></td>
<td align="left" valign="top">0,472</td>
<td align="left" valign="top">0,465</td>
<td align="left" valign="top">0,458</td>
<td align="left" valign="top">0,460</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>F</italic> de Cragg-Donald Wald</td>
<td align="left" valign="top">46,937</td>
<td align="left" valign="top">46,938</td>
<td align="left" valign="top">46,939</td>
<td align="left" valign="top">46,940</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>J</italic> de Sargan-Hansen</td>
<td align="left" valign="top">5,663</td>
<td align="left" valign="top">5,663</td>
<td align="left" valign="top">5,575</td>
<td align="left" valign="top">5,182</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">(valeur <italic>p</italic>)</td>
<td align="left" valign="top">(0,129)</td>
<td align="left" valign="top">(0,129)</td>
<td align="left" valign="top">(0,134)</td>
<td align="left" valign="top">(0,159)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>LM</italic> de Kleibergen-Paap</td>
<td align="left" valign="top">21,392</td>
<td align="left" valign="top">21,392</td>
<td align="left" valign="top">21,392</td>
<td align="left" valign="top">21,392</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">(valeur <italic>p</italic>)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<table-wrap-foot>
<fn><p>* Statistiquement significatif au seuil de 10 pour cent.&#160;&#160;&#160;** Statistiquement significatif au seuil de 5 pour cent.&#160;&#160;&#160;*** Statistiquement significatif au seuil de 1 pour cent.</p>
<p>Notes: Les erreurs types figurant entre parenth&#232;ses sont robustes &#224; l&#8217;h&#233;t&#233;rosc&#233;dasticit&#233; et &#224; l&#8217;autocorr&#233;lation. Les variables instrumentales utilis&#233;es pour <italic>robot</italic> et <italic>robot &#215; croissance de la production</italic> sont les suivantes: (<italic>croissance de la production &#215; part du secteur de la production de mat&#233;riels de transport dans le PIB en 1995</italic>), (<italic>croissance de la production &#215; part des techniciens et professionnels associ&#233;s dans l&#8217;emploi en 1995), (croissance de la production &#215; part des professions &#233;l&#233;mentaires dans l&#8217;emploi en 1995), (croissance de la production &#215; part des conducteurs d&#8217;installations et de machines dans l&#8217;emploi en 1995)</italic> et taux de d&#233;pendance des personnes &#226;g&#233;es. DMC: estimateur des doubles moindres carr&#233;s; MMG: estimateur des moments g&#233;n&#233;ralis&#233;s; MVIL: estimateur du maximum de vraisemblance &#224; information limit&#233;e; CUE: estimateur constamment actualis&#233;.</p>
<p>Source: Calculs r&#233;alis&#233;s par les auteurs &#224; partir de donn&#233;es de l&#8217;OCDE et de l&#8217;IFR.</p></fn>
</table-wrap-foot>
</table-wrap>
<p>Enfin, nous v&#233;rifions si les estimations de notre sp&#233;cification pr&#233;f&#233;r&#233;e (&#233;quation (1)) sont robustes &#224; la m&#233;thode d&#8217;extraction des composantes conjoncturelles. Pour s&#233;parer les composantes tendancielles et conjoncturelles dans les s&#233;ries relatives &#224; la production et au ch&#244;mage, nous avions utilis&#233; le filtre de Hodrick-Prescott en retenant un param&#232;tre de lissage &#233;gal &#224; 400. Nous avons ensuite suivi Ravn et Uhlig (<xref ref-type="bibr" rid="B62">2002</xref>), qui &#233;tudient les valeurs optimales du param&#232;tre pour diff&#233;rentes fr&#233;quences d&#8217;observations et recommandent de le fixer &#224; 6,25 dans le cas de donn&#233;es annuelles. Les r&#233;sultats, pr&#233;sent&#233;s dans le tableau SA3 de l&#8217;annexe suppl&#233;mentaire en ligne (en anglais), montrent que nos constatations ne sont pas sensibles &#224; la m&#233;thode employ&#233;e pour extraire les composantes conjoncturelles du ch&#244;mage et de la production. Le coefficient de l&#8217;&#233;cart de production demeure en effet n&#233;gatif et le coefficient du terme d&#8217;interaction est positif.</p>
<p>Les nombreuses informations sur l&#8217;impact de la robotisation sur le coefficient d&#8217;Okun pendant les phases de contraction du cycle &#233;conomique fournies dans cette partie montrent que la hausse du taux de ch&#244;mage et la baisse de l&#8217;emploi observ&#233;es pendant ces p&#233;riodes sont plus limit&#233;es dans les pays o&#249; la densit&#233; de robots est &#233;lev&#233;e. Ce r&#233;sultat n&#8217;est sensible ni au choix de la m&#233;thode d&#8217;estimation, ni &#224; la sp&#233;cification de la loi d&#8217;Okun, ni &#224; la m&#233;thode employ&#233;e pour isoler la composante conjoncturelle des fluctuations. On peut donc en conclure qu&#8217;un taux de robotisation &#233;lev&#233; n&#8217;incite pas les entreprises &#224; licencier leurs salari&#233;s en p&#233;riode de crise &#233;conomique. Par ailleurs, nous ne constatons pas de relation robuste entre l&#8217;amplitude des fluctuations conjoncturelles de l&#8217;emploi (ou du ch&#244;mage) et l&#8217;automatisation.</p>
</sec>
<sec>
<title>3.3. La loi d&#8217;Okun pendant les phases de croissance de l&#8217;activit&#233;</title>
<p>Dans cette partie, nous nous int&#233;ressons &#224; la loi d&#8217;Okun pendant les p&#233;riodes d&#8217;expansion &#233;conomique. L&#8217;&#233;chantillon est donc restreint aux p&#233;riodes caract&#233;ris&#233;es par un &#233;cart de production nul ou positif. Nous estimons toutes les sp&#233;cifications de la loi d&#8217;Okun (&#233;quations (1) &#224; (4)). Les r&#233;sultats de l&#8217;estimation de l&#8217;&#233;quation en niveaux dans laquelle la variable est la diff&#233;rence entre le ch&#244;mage observ&#233; et le ch&#244;mage sur longue p&#233;riode sont pr&#233;sent&#233;s dans le <xref ref-type="table" rid="T5">tableau 5</xref>.</p>
<table-wrap id="T5">
<label>Tableau 5</label>
<caption>
<p>Loi d&#8217;Okun en p&#233;riode d&#8217;expansion de l&#8217;&#233;conomie: &#233;quation en niveaux ayant le taux de ch&#244;mage conjoncturel pour variable d&#233;pendante</p>
</caption>
<table>
<tbody>
<tr>
<td align="left" valign="top">Estimateur</td>
<td align="left" valign="top">DMC</td>
<td align="left" valign="top">MMG</td>
<td align="left" valign="top">MVIL</td>
<td align="left" valign="top">CUE</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>&#233;cart de production</italic></td>
<td align="left" valign="top">&#8211;24,820***<break/>(2,611)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;26,138***<break/>(2,474)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;24,858***<break/>(2,631)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;26,371***<break/>(2,509)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>robot</italic></td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,027<break/>(0,084)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,055<break/>(0,080)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,028<break/>(0,086)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,062<break/>(0,082)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>robot &#215; &#233;cart de production</italic></td>
<td align="left" valign="top">&#8211;5,006<break/>(5,244)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;1,741<break/>(4,644)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;4,913<break/>(5,344)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,806<break/>(4,719)</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="5"><hr/></td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Nombre d&#8217;observations</td>
<td align="left" valign="top">423</td>
<td align="left" valign="top">423</td>
<td align="left" valign="top">423</td>
<td align="left" valign="top">423</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>R</italic><sup>2</sup></td>
<td align="left" valign="top">0,368</td>
<td align="left" valign="top">0,355</td>
<td align="left" valign="top">0,367</td>
<td align="left" valign="top">0,350</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>F</italic> de Cragg-Donald Wald</td>
<td align="left" valign="top">44,152</td>
<td align="left" valign="top">44,153</td>
<td align="left" valign="top">44,154</td>
<td align="left" valign="top">44,155</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>J</italic> de Sargan-Hansen</td>
<td align="left" valign="top">2,735</td>
<td align="left" valign="top">2,735</td>
<td align="left" valign="top">2,730</td>
<td align="left" valign="top">2,519</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">(valeur <italic>p</italic>)</td>
<td align="left" valign="top">(0,434)</td>
<td align="left" valign="top">(0,434)</td>
<td align="left" valign="top">(0,435)</td>
<td align="left" valign="top">(0,472)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>LM</italic> de Kleibergen-Paap</td>
<td align="left" valign="top">27,196</td>
<td align="left" valign="top">27,196</td>
<td align="left" valign="top">27,196</td>
<td align="left" valign="top">27,196</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">(valeur <italic>p</italic>)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<table-wrap-foot>
<fn><p>* Statistiquement significatif au seuil de 10 pour cent.&#160;&#160;&#160;** Statistiquement significatif au seuil de 5 pour cent.&#160;&#160;&#160;*** Statistiquement significatif au seuil de 1 pour cent.</p>
<p>Notes: Les erreurs types figurant entre parenth&#232;ses sont robustes &#224; l&#8217;h&#233;t&#233;rosc&#233;dasticit&#233; et &#224; l&#8217;autocorr&#233;lation. Les variables instrumentales utilis&#233;es pour <italic>robot</italic> et <italic>robot &#215; &#233;cart de production</italic> sont les suivantes: (<italic>&#233;cart de production &#215; part du secteur textile dans le PIB en 1995</italic>), (<italic>&#233;cart de production &#215; part du secteur automobile dans le PIB en 1995), (&#233;cart de production &#215; part des professions de soutien administratif dans l&#8217;emploi en 1995), (&#233;cart de production &#215; part des managers dans l&#8217;emploi en 1995)</italic> et taux de d&#233;pendance des personnes &#226;g&#233;es. DMC: estimateur des doubles moindres carr&#233;s; MMG: estimateur des moments g&#233;n&#233;ralis&#233;s; MVIL: estimateur du maximum de vraisemblance &#224; information limit&#233;e; CUE: estimateur constamment actualis&#233;.</p>
<p>Source: Calculs r&#233;alis&#233;s par les auteurs &#224; partir de donn&#233;es de l&#8217;OCDE et de l&#8217;IFR.</p></fn>
</table-wrap-foot>
</table-wrap>
<p>Dans le <xref ref-type="table" rid="T5">tableau 5</xref>, les seuls coefficients significatifs sont ceux relatifs &#224; l&#8217;&#233;cart de production, ce qui signifie que le ch&#244;mage diminue pour devenir inf&#233;rieur &#224; son niveau tendanciel pendant les phases ascendantes du cycle &#233;conomique. Le coefficient du terme d&#8217;interaction n&#8217;&#233;tant pas significatif, cet effet n&#8217;est pas att&#233;nu&#233; par la densit&#233; de robots. En p&#233;riode d&#8217;expansion &#233;conomique, la robotisation ne conduit apparemment pas les entreprises &#224; remplacer les services tir&#233;s du capital par du personnel, parce que si tel &#233;tait le cas le signe du terme d&#8217;interaction serait positif. Pour valider cette conclusion, nous estimons l&#8217;&#233;quation (2), dont nous rapportons les r&#233;sultats dans le <xref ref-type="table" rid="T6">tableau 6</xref>.</p>
<table-wrap id="T6">
<label>Tableau 6</label>
<caption>
<p>Loi d&#8217;Okun en p&#233;riode d&#8217;expansion de l&#8217;&#233;conomie: &#233;quation en diff&#233;rences ayant la variation du taux de ch&#244;mage pour variable d&#233;pendante</p>
</caption>
<table>
<tbody>
<tr>
<td align="left" valign="top">Estimateur</td>
<td align="left" valign="top">DMC</td>
<td align="left" valign="top">MMG</td>
<td align="left" valign="top">MVIL</td>
<td align="left" valign="top">CUE</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>croissance de la production</italic></td>
<td align="left" valign="top">&#8211;21,268***<break/>(3,327)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;23,209***<break/>(2,962)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;21,196***<break/>(3,366)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;23,271***<break/>(2,876)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>robot</italic></td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,002<break/>(0,146)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,072<break/>(0,136)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,001<break/>(0,149)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,069<break/>(0,136)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>robot &#215; croissance de la production</italic></td>
<td align="left" valign="top">&#8211;8,445<break/>(5,434)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;5,801<break/>(4,892)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;8,616<break/>(5,550)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;5,935<break/>(4,864)</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="5"><hr/></td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Nombre d&#8217;observations</td>
<td align="left" valign="top">413</td>
<td align="left" valign="top">413</td>
<td align="left" valign="top">413</td>
<td align="left" valign="top">413</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>R</italic><sup>2</sup></td>
<td align="left" valign="top">0,369</td>
<td align="left" valign="top">0,375</td>
<td align="left" valign="top">0,367</td>
<td align="left" valign="top">0,375</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>F</italic> de Cragg-Donald Wald</td>
<td align="left" valign="top">45,437</td>
<td align="left" valign="top">45,438</td>
<td align="left" valign="top">45,439</td>
<td align="left" valign="top">45,440</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>J</italic> de Sargan-Hansen</td>
<td align="left" valign="top">1,868</td>
<td align="left" valign="top">1,868</td>
<td align="left" valign="top">1,868</td>
<td align="left" valign="top">1,771</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">(valeur <italic>p</italic>)</td>
<td align="left" valign="top">(0,600)</td>
<td align="left" valign="top">(0,600)</td>
<td align="left" valign="top">(0,600)</td>
<td align="left" valign="top">(0,621)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>LM</italic> de Kleibergen-Paap</td>
<td align="left" valign="top">26,658</td>
<td align="left" valign="top">26,658</td>
<td align="left" valign="top">26,658</td>
<td align="left" valign="top">26,658</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">(valeur <italic>p</italic>)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<table-wrap-foot>
<fn><p>* Statistiquement significatif au seuil de 10 pour cent.&#160;&#160;&#160;** Statistiquement significatif au seuil de 5 pour cent.&#160;&#160;&#160;*** Statistiquement significatif au seuil de 1 pour cent.</p>
<p>Notes: Les erreurs types figurant entre parenth&#232;ses sont robustes &#224; l&#8217;h&#233;t&#233;rosc&#233;dasticit&#233; et &#224; l&#8217;autocorr&#233;lation. Les variables instrumentales utilis&#233;es pour <italic>robot</italic> et <italic>robot &#215; croissance de la production</italic> sont les suivantes: (<italic>croissance de la production &#215; part du secteur textile dans le PIB en 1995</italic>), (<italic>croissance de la production &#215; part du secteur automobile dans le PIB en 1995), (croissance de la production &#215; part des professions de soutien administratif dans l&#8217;emploi en 1995), (croissance de la production &#215; part des managers dans l&#8217;emploi en 1995)</italic> et taux de d&#233;pendance des personnes &#226;g&#233;es. DMC: estimateur des doubles moindres carr&#233;s; MMG: estimateur des moments g&#233;n&#233;ralis&#233;s; MVIL: estimateur du maximum de vraisemblance &#224; information limit&#233;e; CUE: estimateur constamment actualis&#233;.</p>
<p>Source: Calculs r&#233;alis&#233;s par les auteurs &#224; partir de donn&#233;es de l&#8217;OCDE et de l&#8217;IFR.</p></fn>
</table-wrap-foot>
</table-wrap>
<p>Les r&#233;sultats des estimations de l&#8217;&#233;quation en diff&#233;rences (<xref ref-type="table" rid="T6">tableau 6</xref>) ne remettent pas en cause notre principale conclusion, puisque nous constatons qu&#8217;en p&#233;riode de croissance la densit&#233; de robots ne modifie pas la relation entre la variation du taux de ch&#244;mage et le taux de croissance du PIB. Dans la partie qui suit, nous testons la robustesse de nos r&#233;sultats en rempla&#231;ant le taux de ch&#244;mage par l&#8217;emploi comme variable d&#233;pendante (<xref ref-type="table" rid="T7">tableaux 7</xref> et <xref ref-type="table" rid="T8">8</xref>).</p>
<table-wrap id="T7">
<label>Tableau 7</label>
<caption>
<p>Loi d&#8217;Okun en p&#233;riode d&#8217;expansion de l&#8217;&#233;conomie: &#233;quation en niveaux ayant l&#8217;emploi conjoncturel (diff&#233;rence entre le log de l&#8217;emploi observ&#233; et le log de l&#8217;emploi sur longue p&#233;riode) pour variable d&#233;pendante</p>
</caption>
<table>
<tbody>
<tr>
<td align="left" valign="top">Estimateur</td>
<td align="left" valign="top">DMC</td>
<td align="left" valign="top">MMG</td>
<td align="left" valign="top">MVIL</td>
<td align="left" valign="top">CUE</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>&#233;cart de production</italic></td>
<td align="left" valign="top">0,438***<break/>(0,045)</td>
<td align="left" valign="top">0,436***<break/>(0,042)</td>
<td align="left" valign="top">0,440***<break/>(0,046)</td>
<td align="left" valign="top">0,428***<break/>(0,043)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>robot</italic></td>
<td align="left" valign="top">0,000<break/>(0,002)</td>
<td align="left" valign="top">0,000<break/>(0,002)</td>
<td align="left" valign="top">0,000<break/>(0,002)</td>
<td align="left" valign="top">0,000<break/>(0,002)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>robot &#215; &#233;cart de production</italic></td>
<td align="left" valign="top">0,025<break/>(0,084)</td>
<td align="left" valign="top">0,012<break/>(0,078)</td>
<td align="left" valign="top">0,022<break/>(0,088)</td>
<td align="left" valign="top">0,023<break/>(0,079)</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="5"><hr/></td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Nombre d&#8217;observations</td>
<td align="left" valign="top">449</td>
<td align="left" valign="top">449</td>
<td align="left" valign="top">449</td>
<td align="left" valign="top">449</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>R</italic><sup>2</sup></td>
<td align="left" valign="top">0,262</td>
<td align="left" valign="top">0,260</td>
<td align="left" valign="top">0,262</td>
<td align="left" valign="top">0,261</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>F</italic> de Cragg-Donald Wald</td>
<td align="left" valign="top">61,553</td>
<td align="left" valign="top">61,554</td>
<td align="left" valign="top">61,555</td>
<td align="left" valign="top">61,556</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>J</italic> de Sargan-Hansen</td>
<td align="left" valign="top">5,214</td>
<td align="left" valign="top">5,214</td>
<td align="left" valign="top">5,227</td>
<td align="left" valign="top">5,216</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">(valeur <italic>p</italic>)</td>
<td align="left" valign="top">(0,157)</td>
<td align="left" valign="top">(0,157)</td>
<td align="left" valign="top">(0,156)</td>
<td align="left" valign="top">(0,157)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>LM</italic> de Kleibergen-Paap</td>
<td align="left" valign="top">31,174</td>
<td align="left" valign="top">31,174</td>
<td align="left" valign="top">31,174</td>
<td align="left" valign="top">31,174</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">(valeur <italic>p</italic>)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<table-wrap-foot>
<fn><p>* Statistiquement significatif au seuil de 10 pour cent.&#160;&#160;&#160;** Statistiquement significatif au seuil de 5 pour cent.&#160;&#160;&#160;*** Statistiquement significatif au seuil de 1 pour cent.</p>
<p>Notes: Les erreurs types figurant entre parenth&#232;ses sont robustes &#224; l&#8217;h&#233;t&#233;rosc&#233;dasticit&#233; et &#224; l&#8217;autocorr&#233;lation. Les variables instrumentales utilis&#233;es pour <italic>robot</italic> et <italic>robot &#215; &#233;cart de production</italic> sont les suivantes: (<italic>&#233;cart de production &#215; part du secteur textile dans le PIB en 1995</italic>), (<italic>&#233;cart de production &#215; part du secteur de la production de mat&#233;riels de transport dans le PIB en 1995), (&#233;cart de production &#215; part des professions de soutien administratif dans l&#8217;emploi en 1995), (&#233;cart de production &#215; part des ouvriers qualifi&#233;s de l&#8217;agriculture dans l&#8217;emploi en 1995)</italic> et taux de d&#233;pendance des personnes &#226;g&#233;es. DMC: estimateur des doubles moindres carr&#233;s; MMG: estimateur des moments g&#233;n&#233;ralis&#233;s; MVIL: estimateur du maximum de vraisemblance &#224; information limit&#233;e; CUE: estimateur constamment actualis&#233;.</p>
<p>Source: Calculs r&#233;alis&#233;s par les auteurs &#224; partir de donn&#233;es de l&#8217;OCDE et de l&#8217;IFR.</p></fn>
</table-wrap-foot>
</table-wrap>
<table-wrap id="T8">
<label>Tableau 8</label>
<caption>
<p>Loi d&#8217;Okun en p&#233;riode d&#8217;expansion de l&#8217;&#233;conomie: &#233;quation en diff&#233;rences ayant la variation de l&#8217;emploi (variation du log de l&#8217;emploi) pour variable d&#233;pendante</p>
</caption>
<table>
<tbody>
<tr>
<td align="left" valign="top">Estimateur</td>
<td align="left" valign="top">DMC</td>
<td align="left" valign="top">MMG</td>
<td align="left" valign="top">MVIL</td>
<td align="left" valign="top">CUE</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>croissance de la production</italic></td>
<td align="left" valign="top">0,265***<break/>(0,084)</td>
<td align="left" valign="top">0,263***<break/>(0,059)</td>
<td align="left" valign="top">0,262***<break/>(0,085)</td>
<td align="left" valign="top">0,308***<break/>(0,062)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>robot</italic></td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,002<break/>(0,003)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,001<break/>(0,002)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,002<break/>(0,003)</td>
<td align="left" valign="top">&#8211;0,002<break/>(0,002)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>robot &#215; croissance de la production</italic></td>
<td align="left" valign="top">0,127<break/>(0,090)</td>
<td align="left" valign="top">0,078<break/>(0,067)</td>
<td align="left" valign="top">0,132<break/>(0,095)</td>
<td align="left" valign="top">0,137*<break/>(0,073)</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="5"><hr/></td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Nombre d&#8217;observations</td>
<td align="left" valign="top">431</td>
<td align="left" valign="top">431</td>
<td align="left" valign="top">431</td>
<td align="left" valign="top">431</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top"><italic>R</italic><sup>2</sup></td>
<td align="left" valign="top">0,215</td>
<td align="left" valign="top">0,221</td>
<td align="left" valign="top">0,214</td>
<td align="left" valign="top">0,205</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>F</italic> de Cragg-Donald Wald</td>
<td align="left" valign="top">37,902</td>
<td align="left" valign="top">37,903</td>
<td align="left" valign="top">37,904</td>
<td align="left" valign="top">37,905</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>J</italic> de Sargan-Hansen</td>
<td align="left" valign="top">5,304</td>
<td align="left" valign="top">5,304</td>
<td align="left" valign="top">5,251</td>
<td align="left" valign="top">6,079</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">(valeur <italic>p</italic>)</td>
<td align="left" valign="top">(0,151)</td>
<td align="left" valign="top">(0,151)</td>
<td align="left" valign="top">(0,154)</td>
<td align="left" valign="top">(0,108)</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">Statistique <italic>LM</italic> de Kleibergen-Paap</td>
<td align="left" valign="top">27,914</td>
<td align="left" valign="top">27,914</td>
<td align="left" valign="top">27,914</td>
<td align="left" valign="top">27,914</td>
</tr>
<tr>
<td align="left" valign="top">(valeur <italic>p</italic>)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
<td align="left" valign="top">(0,000)</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<table-wrap-foot>
<fn><p>* Statistiquement significatif au seuil de 10 pour cent.&#160;&#160;&#160;** Statistiquement significatif au seuil de 5 pour cent.&#160;&#160;&#160;*** Statistiquement significatif au seuil de 1 pour cent.</p>
<p>Notes: Les erreurs types figurant entre parenth&#232;ses sont robustes &#224; l&#8217;h&#233;t&#233;rosc&#233;dasticit&#233; et &#224; l&#8217;autocorr&#233;lation. Les variables instrumentales utilis&#233;es pour <italic>robot</italic> et <italic>robot &#215; croissance de la production</italic> sont les suivantes: (<italic>croissance de la production &#215; part du secteur de la production de mat&#233;riels de transport dans le PIB en 1995</italic>), (<italic>croissance de la production &#215; part des techniciens et professionnels associ&#233;s dans l&#8217;emploi en 1995), (croissance de la production &#215; part des professions &#233;l&#233;mentaires dans l&#8217;emploi en 1995), (croissance de la production &#215; part des conducteurs d&#8217;installations et de machines dans l&#8217;emploi en 1995)</italic> et taux de d&#233;pendance des personnes &#226;g&#233;es. DMC: estimateur des doubles moindres carr&#233;s; MMG: estimateur des moments g&#233;n&#233;ralis&#233;s; MVIL: estimateur du maximum de vraisemblance &#224; information limit&#233;e; CUE: estimateur constamment actualis&#233;.</p>
<p>Source: Calculs r&#233;alis&#233;s par les auteurs &#224; partir de donn&#233;es de l&#8217;OCDE et de l&#8217;IFR.</p></fn>
</table-wrap-foot>
</table-wrap>
<p>Le <xref ref-type="table" rid="T7">tableau 7</xref> conforte la conclusion selon laquelle la robotisation n&#8217;a pas d&#8217;impact sur le coefficient d&#8217;Okun pendant les p&#233;riodes de croissance. Autrement dit, la propension des entreprises &#224; cr&#233;er des emplois &#8211; plus pr&#233;cis&#233;ment &#224; augmenter l&#8217;emploi au-del&#224; de sa trajectoire tendancielle &#8211; lorsque l&#8217;activit&#233; &#233;conomique entre dans une phase ascendante ne d&#233;pend pas du degr&#233; d&#8217;automatisation. De m&#234;me, les estimations de l&#8217;&#233;quation (4) pr&#233;sent&#233;es dans le <xref ref-type="table" rid="T8">tableau 8</xref> montrent que, lorsque l&#8217;&#233;conomie se porte bien, la densit&#233; de robots n&#8217;influe pas sur l&#8217;&#233;lasticit&#233; de l&#8217;emploi par rapport &#224; la production.</p>
<p>Jusqu&#8217;&#224; pr&#233;sent, notre analyse d&#233;montre que l&#8217;impact de la robotisation sur le coefficient d&#8217;Okun est asym&#233;trique, en ce sens qu&#8217;il d&#233;pend de la position sur le cycle &#233;conomique. L&#8217;automatisation contribue &#224; emp&#234;cher une hausse exponentielle du ch&#244;mage (une r&#233;duction du niveau d&#8217;emploi) quand l&#8217;&#233;conomie se contracte, mais ce r&#244;le positif pour le march&#233; du travail en temps de crise ne rem&#233;die malheureusement pas au ph&#233;nom&#232;ne de reprise sans emplois, puisque la pr&#233;sence de robots n&#8217;a pas de cons&#233;quence sur le coefficient d&#8217;Okun pendant les p&#233;riodes de croissance. Le premier r&#233;sultat est in&#233;dit, tandis que le deuxi&#232;me conduit &#224; douter de la possibilit&#233; de g&#233;n&#233;raliser le constat fait par Burger et Schwartz (<xref ref-type="bibr" rid="B24">2018</xref>) pour les &#201;tats-Unis, &#224; savoir que l&#8217;adoption de technologies pour remplacer les travailleurs qui ex&#233;cutent des t&#226;ches routini&#232;res est associ&#233;e &#224; une probabilit&#233; plus forte que la reprise soit cr&#233;atrice d&#8217;emplois.</p>
</sec>
<sec>
<title>3.4. Tests de robustesse: l&#233;gislation sur la protection de l&#8217;emploi et relations intersectorielles</title>
<p>Il a &#233;t&#233; &#233;tabli empiriquement que les institutions du march&#233; du travail peuvent favoriser l&#8217;automatisation et modifier la valeur du coefficient d&#8217;Okun (voir, par exemple, <xref ref-type="bibr" rid="B60">Presidente, 2023</xref>). Dans les pays o&#249; ces institutions sont plus favorables aux travailleurs, il est plus probable que l&#8217;ajustement de l&#8217;emploi en r&#233;action &#224; une variation de la production soit plus faible. Qui plus est, comme les robots sont une source d&#8217;&#233;conomies parce qu&#8217;ils permettent une moindre rotation du personnel, l&#8217;investissement dans la robotique peut &#234;tre particuli&#232;rement tentant pour les entreprises de ces pays. Il est donc primordial de s&#8217;assurer que la densit&#233; de robots a toujours pour effet de mod&#233;rer la force du lien entre ch&#244;mage et production apr&#232;s prise en compte de la l&#233;gislation sur la protection de l&#8217;emploi.</p>
<p>Nous avons &#224; cette fin enrichi le jeu de variables ind&#233;pendantes utilis&#233;es dans les &#233;quations (1) et (2) d&#8217;une variable rendant compte de l&#8217;impact d&#8217;une forte protection de l&#8217;emploi sur la sensibilit&#233; du ch&#244;mage &#224; la production. La sp&#233;cification modifi&#233;e de l&#8217;&#233;quation d&#8217;Okun exprim&#233;e en niveaux est l&#8217;&#233;quation (5):</p>
<disp-formula id="FD8">
<label>(5)</label>
<alternatives>
<mml:math id="Eq008-mml"><mml:mtable columnalign='left'><mml:mtr><mml:mtd><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>h</mml:mi><mml:mi>&#x00F4;</mml:mi><mml:mi>m</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>g</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mi>j</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>u</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mrow><mml:mi>l</mml:mi></mml:mrow><mml:mrow><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi></mml:mrow></mml:msub></mml:mstyle><mml:mo>=</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B1;</mml:mo><mml:mi>i</mml:mi></mml:msub></mml:mstyle><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">1</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mi>&#x00E9;</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>u</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">2</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>b</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">3</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mrow><mml:mo>(</mml:mo><mml:mrow><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>b</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mo>&#x00D7;</mml:mo><mml:mi>&#x00E9;</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>u</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi></mml:mrow><mml:mo>)</mml:mo></mml:mrow><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo></mml:mtd></mml:mtr><mml:mtr><mml:mtd><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">4</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mrow><mml:mo>(</mml:mo><mml:mrow><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x005F;</mml:mo><mml:mi>f</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00D7;</mml:mo><mml:mi>&#x00E9;</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>u</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi></mml:mrow><mml:mo>)</mml:mo></mml:mrow><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mi>u</mml:mi><mml:mrow><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi></mml:mrow></mml:msub></mml:mstyle></mml:mtd></mml:mtr></mml:mtable></mml:math>
<tex-math id="M8">
\documentclass[10pt]{article}
\usepackage{wasysym}
\usepackage[substack]{amsmath}
\usepackage{amsfonts}
\usepackage{amssymb}
\usepackage{amsbsy}
\usepackage[mathscr]{eucal}
\usepackage{mathrsfs}
\usepackage{pmc}
\usepackage[Euler]{upgreek}
\pagestyle{empty}
\oddsidemargin -1.0in
\begin{document}
\[
\begin{array}{*{35}{l}} ch\hat{o}mage\ conjoncture{{l}_{it}}={{\alpha}_{i}}+{{\beta}_{{\rm 1}}}\acute{e}cart\ de\ production+{{\beta}_{{\rm 2}}}robot+{{\beta}_{{\rm 3}}}\left(robot\times \acute{e}cart\ de\ production\right) \\ \qquad\qquad\qquad\qquad\quad\qquad+{{\beta}_{{\rm 4}}}\left(pe\_forte\times \acute{e}cart\ de\ production\right)+{{u}_{it}} \\\end{array}
\]
\end{document}
</tex-math>
<graphic xlink:href="ilr-24728_brzozowski-e5.gif"/>
</alternatives>
</disp-formula>
<p>L&#8217;&#233;quation en diff&#233;rences premi&#232;res devient l&#8217;&#233;quation (6):</p>
<disp-formula id="FD9">
<label>(6)</label>
<alternatives>
<mml:math id="Eq009-mml"><mml:mtable columnalign='left'><mml:mtr><mml:mtd><mml:mo>&#x0394;</mml:mo><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>h</mml:mi><mml:mi>&#x00F4;</mml:mi><mml:mi>m</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>g</mml:mi><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mrow><mml:mi>e</mml:mi></mml:mrow><mml:mrow><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi></mml:mrow></mml:msub></mml:mstyle><mml:mo>=</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B1;</mml:mo><mml:mi>i</mml:mi></mml:msub></mml:mstyle><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">1</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>s</mml:mi><mml:mi>s</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>l</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>u</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">2</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>b</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">3</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mrow><mml:mo>(</mml:mo><mml:mrow><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>b</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mo>&#x00D7;</mml:mo><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>s</mml:mi><mml:mi>s</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>l</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>u</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi></mml:mrow><mml:mo>)</mml:mo></mml:mrow><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo></mml:mtd></mml:mtr><mml:mtr><mml:mtd><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mtext mathvariant="normal">4</mml:mtext></mml:msub></mml:mstyle><mml:mrow><mml:mo>(</mml:mo><mml:mrow><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x005F;</mml:mo><mml:mi>f</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00D7;</mml:mo><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>s</mml:mi><mml:mi>s</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>e</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>l</mml:mi><mml:mi>a</mml:mi><mml:mo>&#x00A0;</mml:mo><mml:mi>p</mml:mi><mml:mi>r</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>d</mml:mi><mml:mi>u</mml:mi><mml:mi>c</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>o</mml:mi><mml:mi>n</mml:mi></mml:mrow><mml:mo>)</mml:mo></mml:mrow><mml:mo>+</mml:mo><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mi>u</mml:mi><mml:mrow><mml:mi>i</mml:mi><mml:mi>t</mml:mi></mml:mrow></mml:msub></mml:mstyle></mml:mtd></mml:mtr></mml:mtable></mml:math>
<tex-math id="M9">
\documentclass[10pt]{article}
\usepackage{wasysym}
\usepackage[substack]{amsmath}
\usepackage{amsfonts}
\usepackage{amssymb}
\usepackage{amsbsy}
\usepackage[mathscr]{eucal}
\usepackage{mathrsfs}
\usepackage{pmc}
\usepackage[Euler]{upgreek}
\pagestyle{empty}
\oddsidemargin -1.0in
\begin{document}
\[
\begin{array}{*{35}{l}} \Delta ch\hat{o}mag{{e}_{it}}={{\alpha}_{i}}+{{\beta}_{{\rm 1}}}croissance\ de\ la\ production+{{\beta}_{{\rm 2}}}robot+{{\beta}_{{\rm 3}}}\left(robot\times croissance\ de\ la\ production\right) \\ \qquad\quad\quad\qquad+{{\beta}_{{\rm 4}}}\left(pe\_forte\times croissance\ de\ la\ production\right)+{{u}_{it}} \\\end{array}
\]
\end{document}
</tex-math>
<graphic xlink:href="ilr-24728_brzozowski-e6.gif"/>
</alternatives>
</disp-formula>
<p>Les nouvelles variables sont les termes d&#8217;interaction <italic>pe_forte &#215; &#233;cart de production</italic> et <italic>pe_forte &#215; croissance de la production</italic>. Les variables <italic>&#233;cart de production</italic> et <italic>croissance de la production</italic> sont celles d&#233;finies dans les &#233;quations de r&#233;f&#233;rence. La variable fictive <italic>pe_forte</italic> prend la valeur 1 lorsque la r&#233;glementation relative aux licenciements des travailleurs titulaires d&#8217;un contrat r&#233;gulier est restrictive.</p>
<p>Pour qualifier la protection de l&#8217;emploi, nous nous sommes fond&#233;s sur la version 2 (1998&#8211;2019) de l&#8217;indicateur de rigueur de la protection de l&#8217;emploi construit par l&#8217;OCDE<xref ref-type="fn" rid="n7">7</xref>. Nous consid&#233;rons que la protection de l&#8217;emploi est forte (<italic>pe_forte</italic> prend alors la valeur 1) lorsque la valeur de l&#8217;indicateur se situe dans le cinqui&#232;me quintile de sa distribution pour l&#8217;&#233;chantillon. Pour garantir la validit&#233; de nos constatations, nous avons examin&#233; la sensibilit&#233; des r&#233;sultats &#224; l&#8217;utilisation du troisi&#232;me tercile de cette distribution.</p>
<p>Dans cette partie, nous cherchons &#224; v&#233;rifier si coefficient <inline-formula>
<alternatives>
<mml:math id="Eq010-mml"><mml:mrow><mml:mstyle displaystyle='false'><mml:msub><mml:mrow><mml:mover accent='true'><mml:mo>&#x03B2;</mml:mo><mml:mo>^</mml:mo></mml:mover></mml:mrow><mml:mn>3</mml:mn></mml:msub></mml:mstyle></mml:mrow></mml:math>
<tex-math id="M10">
\documentclass[10pt]{article}
\usepackage{wasysym}
\usepackage[substack]{amsmath}
\usepackage{amsfonts}
\usepackage{amssymb}
\usepackage{amsbsy}
\usepackage[mathscr]{eucal}
\usepackage{mathrsfs}
\usepackage{pmc}
\usepackage[Euler]{upgreek}
\pagestyle{empty}
\oddsidemargin -1.0in
\begin{document}
\[
{{\hat \beta}_{3}}\]
\end{document}
</tex-math>
<graphic xlink:href="ilr-24728_brzozowski-e7.gif"/>
</alternatives>
</inline-formula> dans les &#233;quations (5) et (6) demeure statistiquement significatif apr&#232;s inclusion des institutions du march&#233; du travail en tant que d&#233;terminant potentiellement important du coefficient d&#8217;Okun. Autrement dit, nous effectuons un test de variable omise. Les r&#233;sultats de l&#8217;estimation des &#233;quations (5) et (6) sont pr&#233;sent&#233;s dans les tableaux SA4 et SA5 de l&#8217;annexe suppl&#233;mentaire en ligne (en anglais). Les principaux r&#233;sultats ne sont pas modifi&#233;s, ce qui conforte un peu plus l&#8217;hypoth&#232;se selon laquelle le ch&#244;mage est moins sensible &#224; la contraction de l&#8217;activit&#233; dans les pays o&#249; l&#8217;automatisation des t&#226;ches se trouve &#224; un stade plus avanc&#233;. Comme pr&#233;c&#233;demment, nous constatons que l&#8217;impact de la robotisation sur le coefficient d&#8217;Okun n&#8217;est pas statistiquement significatif pendant les phases de croissance. Nous observons en outre qu&#8217;une l&#233;gislation de l&#8217;emploi rigoureuse n&#8217;influe apparemment pas sur le coefficient d&#8217;Okun, quel que soit le degr&#233; de &#171;rigueur&#187;. Par ailleurs, les r&#233;sultats figurant dans le tableau SA5 indiquent que la l&#233;gislation sur la protection de l&#8217;emploi semble att&#233;nuer la hausse du ch&#244;mage lorsque l&#8217;activit&#233; &#233;conomique se contracte.</p>
<p>L&#8217;analyse des r&#233;sultats des tests de sous-identification, d&#8217;identification faible et de suridentification ne fragilise pas la validit&#233; des instruments. Nous pouvons donc conclure sans grand risque que les robots temp&#232;rent la r&#233;action du ch&#244;mage &#224; la contraction de la production, m&#234;me dans les pays o&#249; la l&#233;gislation sur la protection de l&#8217;emploi est rigoureuse.</p>
<p>Les robots sont surtout utilis&#233;s dans l&#8217;industrie manufacturi&#232;re mais, comme il existe des relations intersectorielles entre ce secteur et celui des services, la robotisation (concentr&#233;e dans le secteur manufacturier) peut aussi influer sur l&#8217;emploi et, en cons&#233;quence, sur le coefficient d&#8217;Okun, dans le secteur des services. Les variations de l&#8217;emploi et des salaires dans le secteur manufacturier influencent la demande de main-d&#8217;&#339;uvre dans les services de deux mani&#232;res: premi&#232;rement, les services sont des consommations interm&#233;diaires entrant dans la production de biens, et la croissance dans le secteur manufacturier cr&#233;e des emplois dans les services (principalement les services aux entreprises); deuxi&#232;mement, l&#8217;&#233;volution de la demande de main-d&#8217;&#339;uvre dans l&#8217;industrie manufacturi&#232;re a un impact sur les salaires et les revenus, qui exerce lui-m&#234;me une influence sur les demandes de services (principalement les services aux particuliers). Outre ces relations intersectorielles g&#233;n&#233;rales, l&#8217;automatisation cr&#233;e de nouveaux liens potentiels. Nous proposons une br&#232;ve r&#233;flexion sur ces retomb&#233;es de l&#8217;automatisation dans l&#8217;annexe suppl&#233;mentaire en ligne 3 (en anglais), dans laquelle les tableau SA6 &#224; SA9 pr&#233;sentent les r&#233;sultats de l&#8217;estimation de notre &#233;quation dans le secteur des services et dans l&#8217;industrie. Ce test de robustesse nous apprend principalement que durant les phases de contraction, dans l&#8217;industrie comme dans les services, il existe un lien n&#233;gatif entre le coefficient d&#8217;Okun et la densit&#233; de robots.</p>
<p>En r&#233;sum&#233;, nous avons analys&#233; l&#8217;impact de la robotisation sur le lien entre emploi et production au cours du cycle &#233;conomique. Nos r&#233;sultats montrent clairement que la densit&#233; de robots exerce une influence non lin&#233;aire sur la valeur du coefficient d&#8217;Okun: l&#8217;automatisation limite les destructions d&#8217;emplois quand l&#8217;&#233;conomie se contracte, mais n&#8217;a pas d&#8217;effet pendant les p&#233;riodes d&#8217;expansion. Nous ne trouvons pas d&#8217;&#233;l&#233;ments accr&#233;ditant la th&#232;se qui impute les reprises ou la croissance sans emplois &#224; la robotisation. Au contraire, nous constatons que l&#8217;automatisation amortit les effets n&#233;gatifs d&#8217;un ralentissement de l&#8217;&#233;conomie sur l&#8217;emploi et le ch&#244;mage dans l&#8217;ensemble de l&#8217;&#233;conomie, dans l&#8217;industrie et, dans une moindre mesure, dans les services. Nos r&#233;sultats sont robustes &#224; l&#8217;endog&#233;n&#233;it&#233;, au choix de l&#8217;estimateur, &#224; la sp&#233;cification de la loi d&#8217;Okun, &#224; l&#8217;inclusion d&#8217;une autre variable (la r&#233;glementation du march&#233; du travail) susceptible d&#8217;avoir un effet mod&#233;rateur et &#224; la m&#233;thode retenue pour s&#233;parer la tendance longue et les variations conjoncturelles dans les s&#233;ries de donn&#233;es sur l&#8217;emploi et le ch&#244;mage.</p>
</sec>
</sec>
<sec>
<title>4. Synth&#232;se et conclusions</title>
<p>La transformation que connaissent actuellement les march&#233;s du travail sous l&#8217;effet de la robotisation a suscit&#233; un vif int&#233;r&#234;t parmi les chercheurs. Alors que l&#8217;impact des robots sur le taux d&#8217;emploi, la structure professionnelle et les salaires a &#233;t&#233; abondamment &#233;tudi&#233;, certains liens entre automatisation et situation du march&#233; du travail demeurent inexplor&#233;s. La recherche s&#8217;est en particulier trop peu int&#233;ress&#233;e &#224; l&#8217;effet de la robotisation sur la valeur du coefficient d&#8217;Okun.</p>
<p>Pour tenter de combler cette lacune, nous postulons que l&#8217;adoption de technologies susceptibles d&#8217;ex&#233;cuter des t&#226;ches routini&#232;res en g&#233;n&#233;ral &#8211; et la robotisation en particulier &#8211; att&#233;nue probablement la sensibilit&#233; conjoncturelle de l&#8217;emploi aux fluctuations &#224; court terme de la production, modifiant la valeur du coefficient d&#8217;Okun. Toutefois, la sensibilit&#233; de l&#8217;emploi semblant asym&#233;trique selon que l&#8217;&#233;conomie se contracte ou cro&#238;t, cet effet pourrait ne pas &#234;tre homog&#232;ne sur l&#8217;int&#233;gralit&#233; du cycle &#233;conomique.</p>
<p>Notre analyse &#233;conom&#233;trique repose sur des donn&#233;es de panel couvrant 35 pays de l&#8217;OCDE au cours de la p&#233;riode 1996-2020. Pour garantir la robustesse de nos r&#233;sultats, nous avons fait appel &#224; quatre m&#233;thodes d&#8217;estimation diff&#233;rentes adapt&#233;es &#224; l&#8217;estimation par variables instrumentales et &#224; deux versions de la loi d&#8217;Okun. Nous avons utilis&#233; les quatre estimateurs suivants: l&#8217;estimateur des doubles moindres carr&#233;s (DMC), qui est l&#8217;estimateur classique quand on utilise des variables instrumentales, l&#8217;estimateur des moments g&#233;n&#233;ralis&#233;s (MMG) standard, l&#8217;estimateur du maximum de vraisemblance &#224; information limit&#233;e (MVIL) et l&#8217;estimateur constamment actualis&#233; (CUE pour <italic>continuously updated estimator</italic>).</p>
<p>Trois constatations principales se d&#233;gagent de notre analyse quelle que soit la m&#233;thode employ&#233;e. Premi&#232;rement, l&#8217;influence de la robotisation sur le coefficient d&#8217;Okun est asym&#233;trique en ce sens qu&#8217;elle varie d&#8217;une phase &#224; l&#8217;autre du cycle &#233;conomique. Deuxi&#232;mement, l&#8217;automatisation att&#233;nue la hausse du ch&#244;mage (et le recul de l&#8217;emploi) lorsque l&#8217;activit&#233; &#233;conomique se contracte, et contribue ainsi &#224; la pr&#233;servation de l&#8217;emploi en p&#233;riode de r&#233;cession. Ce r&#233;sultat est in&#233;dit et enrichit consid&#233;rablement le d&#233;bat sur l&#8217;impact des nouvelles technologies sur le march&#233; du travail. Troisi&#232;mement, cet effet positif sur l&#8217;emploi lorsque l&#8217;&#233;conomie ralentit n&#8217;a pas pour corollaire une att&#233;nuation du ph&#233;nom&#232;ne de croissance sans emplois, la robotisation n&#8217;influant pas sur le coefficient d&#8217;Okun lorsque l&#8217;&#233;conomie se redresse. Il est donc permis de douter de la possibilit&#233; de g&#233;n&#233;raliser la conclusion selon laquelle l&#8217;automatisation et la polarisation du march&#233; du travail qui en r&#233;sulte seraient &#224; l&#8217;origine du ph&#233;nom&#232;ne de reprise sans emplois qui est observ&#233;<xref ref-type="fn" rid="n8">8</xref>.</p>
<p>En plus d&#8217;enrichir la recherche, notre &#233;tude permet de tirer des enseignements pr&#233;cieux pour l&#8217;action publique. Elle montre notamment que les politiques mon&#233;taires et budg&#233;taires qui ont pour but de stabiliser la production n&#8217;ont pas le m&#234;me impact sur l&#8217;emploi selon le degr&#233; de robotisation du pays.</p>
</sec>
</body>
<back>
<fn-group>
<fn id="n1"><p>La loi d&#8217;Okun d&#233;crit une relation inverse entre production et ch&#244;mage. Toutefois, comme il existe une corr&#233;lation n&#233;gative entre variation du taux de ch&#244;mage et variation de l&#8217;emploi, elle peut &#234;tre reformul&#233;e et exprim&#233;e sous la forme d&#8217;une relation positive entre production et emploi.</p></fn>
<fn id="n2"><p>D&#8217;apr&#232;s Grant (<xref ref-type="bibr" rid="B45">2018</xref>), les entreprises qui investissent massivement dans la formation de leur personnel h&#233;sitent davantage &#224; licencier en p&#233;riode r&#233;cessive, mais elles recrutent de nouveaux salari&#233;s pendant les p&#233;riodes fastes, parce qu&#8217;il faut du temps pour former du personnel.</p></fn>
<fn id="n3"><p>Allemagne, Australie, Autriche, Belgique, Canada, Chili, Colombie, Danemark, Espagne, Estonie, &#201;tats-Unis, Finlande, France, Gr&#232;ce, Hongrie, Irlande, Islande, Isra&#235;l, Italie, Lettonie, Lituanie, Mexique, Norv&#232;ge, Nouvelle-Z&#233;lande, Pays-Bas, Pologne, Portugal, R&#233;publique de Cor&#233;e, Royaume-Uni, Slovaquie, Slov&#233;nie, Su&#232;de, Suisse, Tch&#233;quie et T&#252;rkiye.</p></fn>
<fn id="n4"><p>Valeurs moyennes calcul&#233;es pour l&#8217;ensemble de la p&#233;riode couverte par l&#8217;&#233;chantillon &#224; partir de donn&#233;es de l&#8217;IFR et de l&#8217;OCDE (n&#8217;apparaissent pas dans le tableau SA1).</p></fn>
<fn id="n5"><p>La CITP-08 est la quatri&#232;me version de la Classification internationale type des professions et a &#233;t&#233; adopt&#233;e par l&#8217;Organisation internationale du Travail en 2008.</p></fn>
<fn id="n6"><p>La NACE, acronyme de Nomenclature statistique des activit&#233;s &#233;conomiques dans la Communaut&#233; europ&#233;enne, est la classification statistique des activit&#233;s &#233;conomiques utilis&#233;e dans l&#8217;Union europ&#233;enne.</p></fn>
<fn id="n7"><p>OCDE, &#171;Rigueur de la protection de l&#8217;emploi&#187;, Indicateurs de protection de l&#8217;emploi de l&#8217;OCDE, <ext-link ext-link-type="uri" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xlink:href="https://www.oecd.org/fr/data/datasets/oecd-indicators-of-employment-protection.html">https://www.oecd.org/fr/data/datasets/oecd-indicators-of-employment-protection.html</ext-link> (consult&#233; le 24 juin 2025).</p></fn>
<fn id="n8"><p>Voir, par exemple, Jaimovich et Siu (<xref ref-type="bibr" rid="B49">2020</xref>) et, a contrario, Graetz et Michaels (<xref ref-type="bibr" rid="B44">2018</xref>).</p></fn>
</fn-group>
<sec>
<title>Conflits d&#8217;int&#233;r&#234;ts</title>
<p>Les auteurs n&#8217;ont pas d&#8217;int&#233;r&#234;ts concurrents &#224; d&#233;clarer.</p>
</sec>
<ref-list>
<title>R&#233;f&#233;rences</title>
<ref id="B1"><mixed-citation publication-type="book"><string-name><surname>Acemoglu</surname>, <given-names>Daron</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>David</given-names> <surname>Autor</surname></string-name>. <year>2011</year>. <chapter-title>&#171;Skills, Tasks and Technologies: &#171;Implications for Employment and Earnings&#187;</chapter-title>, dans <source>Handbook of Labor Economics</source>, volume <volume>4</volume>, partie B, publ. sous la dir. de <string-name><given-names>David</given-names> <surname>Card</surname></string-name> et <string-name><given-names>Orley</given-names> <surname>Ashenfelter</surname></string-name>, <fpage>1043</fpage>-<lpage>1171</lpage>. <publisher-loc>Amsterdam</publisher-loc>: <publisher-name>North Holland</publisher-name>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B2"><mixed-citation publication-type="book"><string-name><surname>Acemoglu</surname>, <given-names>Daron</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Hans R. A.</given-names> <surname>Koster</surname></string-name> et <string-name><given-names>Ceren</given-names> <surname>Ozgen</surname></string-name>. <year>2023</year>. <chapter-title>&#171;Robots and Workers: Evidence from the Netherlands&#187;</chapter-title>, NBER Working Paper No. 31009. <publisher-loc>Cambridge (&#201;tats-Unis)</publisher-loc>: <publisher-name>National Bureau of Economic Research</publisher-name>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B3"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Acemoglu</surname>, <given-names>Daron</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Claire</given-names> <surname>Lelarge</surname></string-name> et <string-name><given-names>Pascual</given-names> <surname>Restrepo</surname></string-name>. <year>2020</year>. <article-title>&#171;Competing with Robots: Firm-Level Evidence from France&#187;</article-title>, <source>AEA Papers and Proceedings</source>, <volume>110</volume> (<issue>mai</issue>): <fpage>383</fpage>-<lpage>388</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1257/pandp.20201003</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B4"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Acemoglu</surname>, <given-names>Daron</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Pascual</given-names> <surname>Restrepo</surname></string-name>. <year>2019</year>. <article-title>&#171;Automation and New Tasks: How Technology Displaces and Reinstates Labor&#187;</article-title>, <source>Journal of Economic Perspectives</source>, <volume>33</volume> (<issue>2</issue>): <fpage>3</fpage>-<lpage>30</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1257/jep.33.2.3</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B5"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Acemoglu</surname>, <given-names>Daron</given-names></string-name>. <year>2022</year>. <article-title>&#171;Demographics and Automation&#187;</article-title>, <source>Review of Economic Studies</source>, <volume>89</volume> (<issue>1</issue>): <fpage>1</fpage>-<lpage>44</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1093/restud/rdab031</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B6"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Aghion</surname>, <given-names>Philippe</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Peter</given-names> <surname>Howitt</surname></string-name>. <year>1992</year>. <article-title>&#171;A Model of Growth through Creative Destruction&#187;</article-title>, <source>Econometrica</source>, <volume>60</volume> (<issue>2</issue>): <fpage>323</fpage>-<lpage>351</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.2307/2951599</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B7"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Aghion</surname>, <given-names>Philippe</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Gilles</given-names> <surname>Saint-Paul</surname></string-name>. <year>1998</year>. <article-title>&#171;Virtues of Bad Times: Interaction between Productivity Growth and Economic Fluctuations&#187;</article-title>, <source>Macroeconomic Dynamics</source>, <volume>2</volume> (<issue>3</issue>): <fpage>322</fpage>-<lpage>344</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1017/S1365100598008025</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B8"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Aguiar-Conraria</surname>, <given-names>Lu&#237;s</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Manuel M.</given-names> <surname>F. Martins</surname></string-name> et <string-name><given-names>Maria Joana</given-names> <surname>Soares</surname></string-name>. <year>2020</year>. <article-title>&#171;Okun&#8217;s Law across Time and Frequencies&#187;</article-title>, <source>Journal of Economic Dynamics and Control</source>, <volume>116</volume> (<month>juillet</month>): article n<sup>o</sup> <elocation-id>103897</elocation-id>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.jedc.2020.103897</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B9"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>An</surname>, <given-names>Zidong</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Laurence</given-names> <surname>Ball</surname></string-name>, <string-name><given-names>Joao</given-names> <surname>Jalles</surname></string-name> et <string-name><given-names>Prakash</given-names> <surname>Loungani</surname></string-name>. <year>2019</year>. <article-title>&#171;Do IMF Forecasts Respect Okun&#8217;s Law? Evidence for Advanced and Developing Economies&#187;</article-title>, <source>International Journal of Forecasting</source>, <volume>35</volume> (<issue>3</issue>): <fpage>1131</fpage>-<lpage>1142</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.ijforecast.2019.03.001</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B10"><mixed-citation publication-type="book"><string-name><surname>An</surname>, <given-names>Zidong</given-names></string-name>, <string-name><given-names>John C.</given-names> <surname>Bluedorn</surname></string-name> et <string-name><given-names>Gabriele</given-names> <surname>Ciminelli</surname></string-name>. <year>2021</year>. <chapter-title>&#171;Okun&#8217;s Law, Development, and Demographics: Differences in the Cyclical Sensitivities of Unemployment across Economy and Worker Groups&#187;</chapter-title>, IMF Working Paper No. 21/270. <publisher-loc>Washington</publisher-loc>: <publisher-name>Fonds mon&#233;taire international</publisher-name>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B11"><mixed-citation publication-type="book"><string-name><surname>Anghel</surname>, <given-names>Brindusa</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Sara</given-names> <surname>de la Rica</surname></string-name> et <string-name><given-names>Aitor</given-names> <surname>Lacuesta</surname></string-name>. <year>2013</year>. <chapter-title>&#171;Employment Polarisation in Spain over the Course of the 1997&#8211;2012 Cycle&#187;</chapter-title>, Documentos de Trabajo, No. 1321. <publisher-loc>Madrid</publisher-loc>: <publisher-name>Banco de Espa&#241;a</publisher-name>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B12"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Autor</surname>, <given-names>David H.</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>David</given-names> <surname>Dorn</surname></string-name>. <year>2013</year>. <article-title>&#171;The Growth of Low-Skill Service Jobs and the Polarization of the US Labor Market&#187;</article-title>, <source>American Economic Review</source>, <volume>103</volume> (<issue>5</issue>): <fpage>1553</fpage>-<lpage>1597</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1257/aer.103.5.1553</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B13"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Autor</surname>, <given-names>David H.</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Frank</given-names> <surname>Levy</surname></string-name> et <string-name><given-names>Richard J.</given-names> <surname>Murnane</surname></string-name>. <year>2003</year>. <article-title>&#171;The Skill Content of Recent Technological Change: An Empirical Exploration&#187;</article-title>, <source>Quarterly Journal of Economics</source>, <volume>118</volume> (<issue>4</issue>): <fpage>1279</fpage>-<lpage>1333</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1162/003355303322552801</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B14"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Autor</surname>, <given-names>David H.</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Anna</given-names> <surname>Salomons</surname></string-name>. <year>2018</year>. <article-title>&#171;Is Automation Labor Share-Displacing? Productivity Growth, Employment, and the Labor Share&#187;</article-title>, <source>Brookings Papers on Economic Activity</source> (printemps): <fpage>1</fpage>-<lpage>63</lpage>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B15"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Ball</surname>, <given-names>Laurence</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Davide</given-names> <surname>Furceri</surname></string-name>, <string-name><given-names>Daniel</given-names> <surname>Leigh</surname></string-name> et <string-name><given-names>Prakash</given-names> <surname>Loungani</surname></string-name>. <year>2019</year>. <article-title>&#171;Does One Law Fit All? Cross-Country Evidence on Okun&#8217;s Law&#187;</article-title>, <source>Open Economies Review</source>, <volume>30</volume> (<issue>5</issue>): <fpage>841</fpage>-<lpage>874</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1007/s11079-019-09549-3</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B16"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Ball</surname>, <given-names>Laurence</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Daniel</given-names> <surname>Leigh</surname></string-name> et <string-name><given-names>Prakash</given-names> <surname>Loungani</surname></string-name>. <year>2017</year>. <article-title>&#171;Okun&#8217;s Law: Fit at 50?&#187;</article-title>, <source>Journal of Money, Credit and Banking</source>, <volume>49</volume> (<issue>7</issue>): <fpage>1413</fpage>-<lpage>1441</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1111/jmcb.12420</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B17"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Ballestar</surname>, <given-names>Mar&#237;a Teresa</given-names></string-name>, <string-name><given-names>&#193;ngel</given-names> <surname>D&#237;az-Chao</surname></string-name>, <string-name><given-names>Jorge</given-names> <surname>Sainz</surname></string-name> et <string-name><given-names>Joan</given-names> <surname>Torrent-Sellens</surname></string-name>. <year>2021</year>. <article-title>&#171;Impact of Robotics on Manufacturing: A Longitudinal Machine Learning Perspective&#187;</article-title>, <source>Technological Forecasting and Social Change</source>, <volume>162</volume> (<month>janvier</month>): article n<sup>o</sup> <elocation-id>120348</elocation-id>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.techfore.2020.120348</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B18"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Ballestar</surname>, <given-names>Mar&#237;a Teresa</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Aida</given-names> <surname>Garc&#237;a-Lazaro</surname></string-name>, <string-name><given-names>Jorge</given-names> <surname>Sainz</surname></string-name> et <string-name><given-names>Ismael</given-names> <surname>Sanz</surname></string-name>. <year>2022</year>. <article-title>&#171;Why Is Your Company Not Robotic? The Technology and Human Capital Needed by Firms to Become Robotic&#187;</article-title>, <source>Journal of Business Research</source>, <volume>142</volume> (<month>mars</month>): <fpage>328</fpage>-<lpage>343</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.jbusres.2021.12.061</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B19"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>B&#228;urle</surname>, <given-names>Gregor</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Sarah M.</given-names> <surname>Lein</surname></string-name> et <string-name><given-names>Elizabeth</given-names> <surname>Steiner</surname></string-name>. <year>2021</year>. <article-title>&#171;Employment Adjustment and Financial Tightness: Evidence from Firm-Level Data&#187;</article-title>, <source>Journal of International Money and Finance</source>, <volume>115</volume> (<month>juillet</month>): article n<sup>o</sup> <elocation-id>102358</elocation-id>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.jimonfin.2021.102358</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B20"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Berger</surname>, <given-names>Tino</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Gerdie</given-names> <surname>Everaert</surname></string-name> et <string-name><given-names>Hauke</given-names> <surname>Vierke</surname></string-name>. <year>2016</year>. <article-title>&#171;Testing for Time Variation in an Unobserved Components Model for the U.S. Economy&#187;</article-title>, <source>Journal of Economic Dynamics and Control</source>, <volume>69</volume> (<month>ao&#251;t</month>): <fpage>179</fpage>-<lpage>208</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.jedc.2016.05.017</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B21"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Bertschek</surname>, <given-names>Irene</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Michael</given-names> <surname>Polder</surname></string-name> et <string-name><given-names>Patrick</given-names> <surname>Schulte</surname></string-name>. <year>2019</year>. <article-title>&#171;ICT and Resilience in Times of Crisis: Evidence from Cross-Country Micro Moments Data&#187;</article-title>, <source>Economics of Innovation and New Technology</source>, <volume>28</volume> (<issue>8</issue>): <fpage>759</fpage>-<lpage>774</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1080/10438599.2018.1557417</pub-id></mixed-citation></ref>
<ref id="B22"><mixed-citation publication-type="book"><string-name><surname>Bonfiglioli</surname>, <given-names>Alessandra</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Rosario</given-names> <surname>Crin&#242;</surname></string-name>, <string-name><given-names>Harald</given-names> <surname>Fadinger</surname></string-name> et <string-name><given-names>Gino</given-names> <surname>Gancia</surname></string-name>. <year>2022</year>. <chapter-title>&#171;Robot Imports and Firm-Level Outcomes&#187;</chapter-title>, CEPR Discussion Paper No. 14593. <publisher-loc>Paris et Londres</publisher-loc>: <publisher-name>CEPR Press</publisher-name>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B23"><mixed-citation publication-type="book"><string-name><surname>Brynjolfsson</surname>, <given-names>Erik</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Andrew</given-names> <surname>McAfee</surname></string-name>. <year>2014</year>. <source>The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies</source>. <publisher-loc>New York</publisher-loc>: <publisher-name>W.W. Norton</publisher-name>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B24"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Burger</surname>, <given-names>John D.</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Jeremy S.</given-names> <surname>Schwartz</surname></string-name>. <year>2018</year>. <article-title>&#171;Jobless Recoveries: Stagnation or Structural Change?&#187;</article-title>, <source>Economic Inquiry</source>, <volume>56</volume> (<issue>2</issue>): <fpage>709</fpage>-<lpage>723</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1111/ecin.12535</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B25"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Caballero</surname>, <given-names>Ricardo J.</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Mohamad L.</given-names> <surname>Hammour</surname></string-name>. <year>1994</year>. <article-title>&#171;The Cleansing Effect of Recessions&#187;</article-title>, <source>American Economic Review</source>, <volume>84</volume> (<issue>5</issue>): <fpage>1350</fpage>-<lpage>1368</lpage>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B26"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Chung</surname>, <given-names>John</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Yong Suk</given-names> <surname>Lee</surname></string-name>. <year>2023</year>. <article-title>&#171;The Evolving Impact of Robots on Jobs&#187;</article-title>, <source>Industrial and Labor Relations Review</source>, <volume>76</volume> (<issue>2</issue>): <fpage>290</fpage>-<lpage>319</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1177/00197939221137822</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B27"><mixed-citation publication-type="book"><string-name><surname>Copestake</surname>, <given-names>Alexander</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Julia</given-names> <surname>Estefania-Flores</surname></string-name> et <string-name><given-names>Davide</given-names> <surname>Furceri</surname></string-name>. <year>2022</year>. <chapter-title>&#171;Digitalization and Resilience&#187;</chapter-title>, IMF Working Paper No. 22/210. <publisher-loc>Washington</publisher-loc>: <publisher-name>Fonds mon&#233;taire international</publisher-name>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B28"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Cortes</surname>, <given-names>Guido Matias</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Nir</given-names> <surname>Jaimovich</surname></string-name>, <string-name><given-names>Christopher J.</given-names> <surname>Nekarda</surname></string-name> et <string-name><given-names>Henry E.</given-names> <surname>Siu</surname></string-name>. <year>2020</year>. <article-title>&#171;The Dynamics of Disappearing Routine Jobs: A Flows Approach&#187;</article-title>, <source>Labour Economics</source>, <volume>65</volume> (<month>ao&#251;t</month>): article n<sup>o</sup> <elocation-id>101823</elocation-id>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.labeco.2020.101823</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B29"><mixed-citation publication-type="book"><string-name><surname>Crivelli</surname>, <given-names>Ernesto</given-names></string-name>, <string-name><surname>Furceri</surname>, <given-names>Davide</given-names></string-name> et <string-name><given-names>Jo&#235;l</given-names> <surname>Toujas-Bernate</surname></string-name>. <year>2012</year>. <chapter-title>&#171;Can Policies Affect Employment Intensity of Growth? A Cross-Country Analysis&#187;</chapter-title>, IMF Working Paper No. 12/218. <publisher-loc>Washington</publisher-loc>: <publisher-name>Fonds mon&#233;taire international</publisher-name>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B30"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Damiani</surname>, <given-names>Mirella</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Fabrizio</given-names> <surname>Pompei</surname></string-name> et <string-name><given-names>Alfred</given-names> <surname>Kleinknecht</surname></string-name>. <year>2023</year>. <article-title>&#171;Robots, Skills and Temporary Jobs: Evidence from Six European Countries&#187;</article-title>, <source>Industry and Innovation</source>, <volume>30</volume> (<issue>8</issue>): <fpage>1060</fpage>-<lpage>1109</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1080/13662716.2022.2156851</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B31"><mixed-citation publication-type="book"><string-name><surname>Dao</surname>, <given-names>Mai Chi</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Mitali</given-names> <surname>Das</surname></string-name>, <string-name><given-names>Zsoka</given-names> <surname>Koczan</surname></string-name> et <string-name><given-names>Weicheng</given-names> <surname>Lian</surname></string-name>. <year>2017</year>. <chapter-title>&#171;Why Is Labor Receiving a Smaller Share of Global Income? Theory and Empirical Evidence&#187;</chapter-title>, IMF Working Paper No. 17/169. <publisher-loc>Washington</publisher-loc>: <publisher-name>Fonds mon&#233;taire international</publisher-name>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B32"><mixed-citation publication-type="book"><string-name><surname>Dauth</surname>, <given-names>Wolfgang</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Sebastian</given-names> <surname>Findeisen</surname></string-name>, <string-name><given-names>Jens</given-names> <surname>S&#252;dekum</surname></string-name> et <string-name><given-names>Nicole</given-names> <surname>Woessner</surname></string-name>. <year>2017</year>. <chapter-title>&#171;German Robots: The Impact of Industrial Robots on Workers&#187;</chapter-title>, CEPR Discussion Paper No. 12306. <publisher-loc>Paris et Londres</publisher-loc>: <publisher-name>CEPR Press</publisher-name>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B33"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>de Vries</surname>, <given-names>Gaaitzen J.</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Elisabetta</given-names> <surname>Gentile</surname></string-name>, <string-name><given-names>S&#233;bastien</given-names> <surname>Miroudot</surname></string-name> et <string-name><given-names>Konstantin M.</given-names> <surname>Wacker</surname></string-name>. <year>2020</year>. <article-title>&#171;The Rise of Robots and the Fall of Routine Jobs&#187;</article-title>, <source>Labour Economics</source>, <volume>66</volume> (<month>octobre</month>): article n<sup>o</sup> <elocation-id>101885</elocation-id>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.labeco.2020.101885</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B34"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Donayre</surname>, <given-names>Luiggi</given-names></string-name>. <year>2022</year>. <article-title>&#171;On the Behavior of Okun&#8217;s Law across Business Cycles&#187;</article-title>, <source>Economic Modelling</source>, <volume>112</volume> (<month>juillet</month>): article n<sup>o</sup> <elocation-id>105858</elocation-id>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.econmod.2022.105858</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B35"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Ebeke</surname>, <given-names>Christian H.</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Kodjovi M.</given-names> <surname>Eklou</surname></string-name>. <year>2023</year>. <article-title>&#171;Automation and the Employment Elasticity of Fiscal Policy&#187;</article-title>, <source>Journal of Macroeconomics</source>, <volume>75</volume> (<month>mars</month>): article n<sup>o</sup> <elocation-id>103502</elocation-id>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.jmacro.2023.103502</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B36"><mixed-citation publication-type="book"><string-name><surname>Farole</surname>, <given-names>Thomas</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Esteban</given-names> <surname>Ferro</surname></string-name> et <string-name><given-names>Veronica Michel</given-names> <surname>Gutierrez</surname></string-name>. <year>2017</year>. <chapter-title>&#171;Job Creation in the Private Sector: An Exploratory Assessment of Patterns and Determinants at the Macro, Sector, and Firm Levels&#187;</chapter-title>, Jobs Working Paper No. 5. <publisher-loc>Washington</publisher-loc>: <publisher-name>Banque mondiale</publisher-name>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B37"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Fern&#225;ndez-Mac&#237;as</surname>, <given-names>Enrique</given-names></string-name>, <string-name><given-names>David</given-names> <surname>Klenert</surname></string-name> et <string-name><given-names>Jos&#233;-Ignacio</given-names> <surname>Ant&#243;n</surname></string-name>. <year>2021</year>. <article-title>&#171;Not So Disruptive Yet? Characteristics, Distribution and Determinants of Robots in Europe&#187;</article-title>, <source>Structural Change and Economic Dynamics</source>, <volume>58</volume> (<month>septembre</month>): <fpage>76</fpage>-<lpage>89</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.strueco.2021.03.010</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B38"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Foote</surname>, <given-names>Christopher L.</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Richard W.</given-names> <surname>Ryan</surname></string-name>. <year>2014</year>. <article-title>&#171;Labor-Market Polarization over the Business Cycle&#187;</article-title>, <source>NBER Macroeconomics Annual</source>, <volume>29</volume> (<month>janvier</month>): <fpage>371</fpage>-<lpage>413</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1086/680656</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B39"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Frey</surname>, <given-names>Carl Benedikt</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Michael A.</given-names> <surname>Osborne</surname></string-name>. <year>2017</year>. <article-title>&#171;The Future of Employment: How Susceptible Are Jobs to Computerisation?&#187;</article-title>, <source>Technological Forecasting and Social Change</source>, <volume>114</volume> (<month>janvier</month>): <fpage>254</fpage>-<lpage>280</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.techfore.2016.08.019</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B40"><mixed-citation publication-type="book"><string-name><surname>Gal</surname>, <given-names>Peter</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Giuseppe</given-names> <surname>Nicoletti</surname></string-name>, <string-name><given-names>Th&#233;odore</given-names> <surname>Renault</surname></string-name>, <string-name><given-names>St&#233;phane</given-names> <surname>Sorbe</surname></string-name> et <string-name><given-names>Christina</given-names> <surname>Timiliotis</surname></string-name>. <year>2019</year>. <chapter-title>&#171;Digitalisation and Productivity: In Search of the Holy Grail &#8211; Firm-Level Empirical Evidence from EU Countries&#187;</chapter-title>, OECD Economics Department Working Papers, No. 1533. <publisher-loc>Paris</publisher-loc>: <publisher-name>OCDE</publisher-name>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B41"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Gelfer</surname>, <given-names>Sacha</given-names></string-name>. <year>2020</year>. <article-title>&#171;Re-Evaluating Okun&#8217;s Law: Why All Recessions and Recoveries Are &#8220;Different&#8221;&#187;</article-title>, <source>Economics Letters</source>, <volume>196</volume> (<month>novembre</month>): article n<sup>o</sup> <elocation-id>109497</elocation-id>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.econlet.2020.109497</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B42"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Goos</surname>, <given-names>Maarten</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Alan</given-names> <surname>Manning</surname></string-name> et <string-name><given-names>Anna</given-names> <surname>Salomons</surname></string-name>. <year>2009</year>. <article-title>&#171;Job Polarization in Europe&#187;</article-title>, <source>American Economic Review</source>, <volume>99</volume> (<issue>2</issue>): <fpage>58</fpage>-<lpage>63</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1257/aer.99.2.58</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B43"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Goos</surname>, <given-names>Maarten</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Alan</given-names> <surname>Manning</surname></string-name> et <string-name><given-names>Anna</given-names> <surname>Salomons</surname></string-name>. <year>2014</year>. <article-title>&#171;Explaining Job Polarization: Routine-Biased Technological Change and Offshoring&#187;</article-title>, <source>American Economic Review</source>, <volume>104</volume> (<issue>8</issue>): <fpage>2509</fpage>-<lpage>2526</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1257/aer.104.8.2509</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B44"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Graetz</surname>, <given-names>Georg</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Guy</given-names> <surname>Michaels</surname></string-name>. <year>2018</year>. <article-title>&#171;Robots at Work&#187;</article-title>, <source>Review of Economics and Statistics</source>, <volume>100</volume> (<issue>5</issue>): <fpage>753</fpage>-<lpage>768</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1162/rest_a_00754</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B45"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Grant</surname>, <given-names>Angelia L.</given-names></string-name> <year>2018</year>. <article-title>&#171;The Great Recession and Okun&#8217;s Law&#187;</article-title>, <source>Economic Modelling</source>, <volume>69</volume> (<month>janvier</month>): <fpage>291</fpage>-<lpage>300</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.econmod.2017.10.002</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B46"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Hahn</surname>, <given-names>Jinyong</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Jerry</given-names> <surname>Hausman</surname></string-name> et <string-name><given-names>Guido</given-names> <surname>Kuersteiner</surname></string-name>. <year>2004</year>. <article-title>&#171;Estimation with Weak Instruments: Accuracy of Higher-Order Bias and MSE Approximations&#187;</article-title>, <source>Econometrics Journal</source>, <volume>7</volume> (<issue>1</issue>): <fpage>272</fpage>-<lpage>306</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1111/j.1368-423X.2004.00131.x</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B47"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Hansen</surname>, <given-names>Lars Peter</given-names></string-name>, <string-name><given-names>John</given-names> <surname>Heaton</surname></string-name> et <string-name><given-names>Amir</given-names> <surname>Yaron</surname></string-name>. <year>1996</year>. <article-title>&#171;Finite-Sample Properties of Some Alternative GMM Estimators&#187;</article-title>, <source>Journal of Business &amp; Economic Statistics</source>, <volume>14</volume> (<issue>3</issue>): <fpage>262</fpage>-<lpage>280</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.2307/1392442</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B48"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Hershbein</surname>, <given-names>Brad</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Lisa B.</given-names> <surname>Kahn</surname></string-name>. <year>2018</year>. <article-title>&#171;Do Recessions Accelerate Routine-Biased Technological Change? Evidence from Vacancy Postings&#187;</article-title>, <source>American Economic Review</source>, <volume>108</volume> (<issue>7</issue>): <fpage>1737</fpage>-<lpage>1772</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1257/aer.20161570</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B49"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Jaimovich</surname>, <given-names>Nir</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Henry E.</given-names> <surname>Siu</surname></string-name>. <year>2020</year>. <article-title>&#171;Job Polarization and Jobless Recoveries&#187;</article-title>, <source>Review of Economics and Statistics</source>, <volume>102</volume> (<issue>1</issue>): <fpage>129</fpage>-<lpage>147</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1162/rest_a_00875</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B50"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Kamble</surname>, <given-names>Sachin S.</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Angappa</given-names> <surname>Gunasekaran</surname></string-name> et <string-name><given-names>Rohit</given-names> <surname>Sharma</surname></string-name>. <year>2018</year>. <article-title>&#171;Analysis of the Driving and Dependence Power of Barriers to Adopt Industry 4.0 in Indian Manufacturing Industry&#187;</article-title>, <source>Computers in Industry</source>, <volume>101</volume> (<month>octobre</month>): <fpage>107</fpage>-<lpage>119</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.compind.2018.06.004</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B51"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Koch</surname>, <given-names>Michael</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Ilya</given-names> <surname>Manuylov</surname></string-name> et <string-name><given-names>Marcel</given-names> <surname>Smolka</surname></string-name>. <year>2021</year>. <article-title>&#171;Robots and Firms&#187;</article-title>, <source>Economic Journal</source>, <volume>131</volume> (<issue>638</issue>): <fpage>2553</fpage>-<lpage>2584</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1093/ej/ueab009</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B52"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Kolokotrones</surname>, <given-names>Thomas</given-names></string-name>, <string-name><given-names>James H.</given-names> <surname>Stock</surname></string-name> et <string-name><given-names>Christopher D.</given-names> <surname>Walker</surname></string-name>. <year>2024</year>. <article-title>&#171;Is Newey&#8211;West Optimal among First-Order Kernels?&#187;</article-title>, <source>Journal of Econometrics</source>, <volume>240</volume> (<issue>2</issue>): article n<sup>o</sup> <elocation-id>105399</elocation-id>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.jeconom.2022.12.013</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B53"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Lin</surname>, <given-names>Tsu-Ting Tim</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Charles L.</given-names> <surname>Weise</surname></string-name>. <year>2019</year>. <article-title>&#171;A New Keynesian Model with Robots: Implications for Business Cycles and Monetary Policy&#187;</article-title>, <source>Atlantic Economic Journal</source>, <volume>47</volume> (<issue>1</issue>): <fpage>81</fpage>-<lpage>101</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1007/s11293-019-09613-w</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B54"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>MacKinnon</surname>, <given-names>James G.</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Morten &#216;rregaard</given-names> <surname>Nielsen</surname></string-name> et <string-name><given-names>Matthew D.</given-names> <surname>Webb</surname></string-name>. <year>2023</year>, <article-title>&#171;Cluster-Robust Inference: A Guide to Empirical Practice&#187;</article-title>, <source>Journal of Econometrics</source>, <volume>232</volume> (<issue>2</issue>): <fpage>272</fpage>-<lpage>299</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.jeconom.2022.04.001</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B55"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Nebot</surname>, <given-names>C&#233;sar</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Arielle</given-names> <surname>Beyaert</surname></string-name> et <string-name><given-names>Jos&#233;</given-names> <surname>Garc&#237;a-Solanes</surname></string-name>. <year>2019</year>. <article-title>&#171;New Insights into the Nonlinearity of Okun&#8217;s Law&#187;</article-title>, <source>Economic Modelling</source>, <volume>82</volume> (<month>novembre</month>): <fpage>202</fpage>-<lpage>210</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.econmod.2019.01.005</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B56"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Newey</surname>, <given-names>Whitney K.</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Kenneth D.</given-names> <surname>West</surname></string-name>. <year>1987</year>. <article-title>&#171;A Simple, Positive Semi-Definite, Heteroskedasticity and Autocorrelation Consistent Covariance Matrix&#187;</article-title>, <source>Econometrica</source>, <volume>55</volume> (<issue>3</issue>): <fpage>703</fpage>-<lpage>708</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.2307/1913610</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B57"><mixed-citation publication-type="book"><collab>OCDE (Organisation de coop&#233;ration et de d&#233;veloppement &#233;conomiques)</collab>. <year>2017</year>. <source>Science, technologie et industrie: tableau de bord de l&#8217;OCDE 2017. La transformation num&#233;rique</source>. <publisher-loc>Paris</publisher-loc>: <publisher-name>&#201;ditions OCDE</publisher-name>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B58"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Owyang</surname>, <given-names>Michael T.</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Tatevik</given-names> <surname>Sekhposyan</surname></string-name>. <year>2012</year>. <article-title>&#171;Okun&#8217;s Law over the Business Cycle: Was the Great Recession All That Different?&#187;</article-title>, <source>Federal Reserve Bank of St. Louis Review</source>, <volume>94</volume> (<issue>5</issue>): <fpage>399</fpage>-<lpage>418</lpage>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B59"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Papaioannou</surname>, <given-names>Sotiris K.</given-names></string-name> <year>2023</year>. <article-title>&#171;ICT and Economic Resilience: Evidence from the COVID-19 Pandemic&#187;</article-title>, <source>Economic Modelling</source>, <volume>128</volume> (<month>novembre</month>): article n<sup>o</sup> <elocation-id>106500</elocation-id>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.econmod.2023.106500</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B60"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Presidente</surname>, <given-names>Giorgio</given-names></string-name>. <year>2023</year>. <article-title>&#171;Institutions, Holdup, and Automation&#187;</article-title>, <source>Industrial and Corporate Change</source>, <volume>32</volume> (<issue>4</issue>): <fpage>831</fpage>-<lpage>847</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1093/icc/dtac060</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B61"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Raj</surname>, <given-names>Alok</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Gourav</given-names> <surname>Dwivedi</surname></string-name>, <string-name><given-names>Ankit</given-names> <surname>Sharma</surname></string-name>, <string-name><given-names>Ana</given-names> <surname>Beatriz</surname></string-name> <string-name><given-names>Lopes</given-names> <surname>de Sousa Jabbour</surname></string-name> et <string-name><given-names>Sonu</given-names> <surname>Rajak</surname></string-name>. <year>2020</year>. <article-title>&#171;Barriers to the Adoption of Industry 4.0 Technologies in the Manufacturing Sector: An Inter-Country Comparative Perspective&#187;</article-title>, <source>International Journal of Production Economics</source>, <volume>224</volume> (<month>juin</month>): article n<sup>o</sup> <elocation-id>107546</elocation-id>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.ijpe.2019.107546</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B62"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Ravn</surname>, <given-names>Morten O.</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Harald</given-names> <surname>Uhlig</surname></string-name>. <year>2002</year>. <article-title>&#171;On Adjusting the Hodrick-Prescott Filter for the Frequency of Observations&#187;</article-title>, <source>Review of Economics and Statistics</source>, <volume>84</volume> (<issue>2</issue>): <fpage>371</fpage>-<lpage>376</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1162/003465302317411604</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B63"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Reijnders</surname>, <given-names>Laurie S. M.</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Gaaitzen J.</given-names> <surname>de Vries</surname></string-name>. <year>2018</year>. <article-title>&#171;Technology, Offshoring and the Rise of Non-Routine Jobs&#187;</article-title>, <source>Journal of Development Economics</source>, <volume>135</volume> (<month>novembre</month>): <fpage>412</fpage>-<lpage>432</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.jdeveco.2018.08.009</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B64"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Riley</surname>, <given-names>Shawn M.</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Steven C.</given-names> <surname>Michael</surname></string-name> et <string-name><given-names>Joseph T.</given-names> <surname>Mahoney</surname></string-name>. <year>2017</year>. <article-title>&#171;Human Capital Matters: Market Valuation of Firm Investments in Training and the Role of Complementary Assets&#187;</article-title>, <source>Strategic Management Journal</source>, <volume>38</volume> (<issue>9</issue>): <fpage>1895</fpage>-<lpage>1914</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1002/smj.2631</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B65"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Staiger</surname>, <given-names>Douglas</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>James H.</given-names> <surname>Stock</surname></string-name>. <year>1997</year>. <article-title>&#171;Instrumental Variables Regression with Weak Instruments&#187;</article-title>, <source>Econometrica</source>, <volume>65</volume> (<issue>3</issue>): <fpage>557</fpage>-<lpage>586</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.2307/2171753</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B66"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Tang</surname>, <given-names>Chengjian</given-names></string-name>, <string-name><given-names>Keqi</given-names> <surname>Huang</surname></string-name> et <string-name><given-names>Qiren</given-names> <surname>Liu</surname></string-name>. <year>2021</year>. <article-title>&#171;Robots and Skill-Biased Development in Employment Structure: Evidence from China&#187;</article-title>, <source>Economics Letters</source>, <volume>205</volume> (<month>ao&#251;t</month>): article n<sup>o</sup> <elocation-id>109960</elocation-id>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.econlet.2021.109960</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B67"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Verdugo</surname>, <given-names>Gregory</given-names></string-name>, et <string-name><given-names>Guillaume</given-names> <surname>All&#232;gre</surname></string-name>. <year>2020</year>. <article-title>&#171;Labour Force Participation and Job Polarization: Evidence from Europe during the Great Recession&#187;</article-title>, <source>Labour Economics</source>, <volume>66</volume> (<month>octobre</month>): article n<sup>o</sup> <elocation-id>101881</elocation-id>. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.labeco.2020.101881</pub-id>.</mixed-citation></ref>
<ref id="B68"><mixed-citation publication-type="journal"><string-name><surname>Vivarelli</surname>, <given-names>Marco</given-names></string-name>. <year>2014</year>. <article-title>&#171;Innovation, Employment and Skills in Advanced and Developing Countries: A Survey of Economic Literature&#187;</article-title>, <source>Journal of Economic Issues</source>, <volume>48</volume> (<issue>1</issue>): <fpage>123</fpage>-<lpage>154</lpage>. <pub-id pub-id-type="doi">10.2753/JEI0021-3624480106</pub-id>.</mixed-citation></ref>
</ref-list>
</back>
</article>